Florante at Laura

chapter 5

Isáng hatingabíng cadilima,i, lubhâ

lihim na naghunos acó sa bintana[67]

ualáng quinasama cun hindî ang nása

matuntón ang sintá cong nasaang lúpa.

  May ilán n~g taón acóng nag lagalág

na pina-Palacio ang bundóc at gúbat

dumating n~ga rito,t, quita,i, na iligtas

sa masamang nasa niyaong taong sucáb....

  Salita,i, nahinto na big-láng pagdatíng

n~g duque Florante,t, principe Aladín,

na pagca-quilala sa voces n~g guiliu

ang gaui n~g puso,i, dî napiguil-piguil.

  ¡Aling dila caya ang macasasayod

n~g touang quinamtán ng magcasing irog

sa hiya n~g sáquit sa lupa,i, lumubóg,

dalá ang caniang napulpól na túnod.

  ¡Saang calan~gitan na pa-aquiat cayâ

ang ating Florante sa tinamóng touá

n~gayóng tumititig sa ligayang muchá

n~g caniyang Laurang ninanása nasa.

  Ano pa n~gayaóng gúbat na malungcót[68]

sa apat, ay naguíng Paraiso,t, lugód,

macailang hintóng caniláng malimot,[69]

na may hinin~gá pang súcat na malagót.

  Sigabó ng toua,i, n~g dumalang dalang

dinin~gig n~g tat-lo cay Laurang búhay,

nasapit sa Reino mula ng pumanao

ang sintang nag gúbat: ganitó ang saysay.

  "Di lub-háng nalaon niyaóng pag alismo

ó sintáng Florante sa Albaniang Reino!

naringig sa baya,i, isang píping guló

na umalin~gaon~gao hangáng sa Palacio.

  N~guni,t, dî mangyaring mauatasuatasan

ang báquit, at húlo ng bulongbulon~gan

parang isang saquít na di mahulaan

ng médicong pantás, ang dahil; at saan.

  Dî caguinságuinsá Palacio,i, nacubcób

n~g magulóng baya,t, baluting soldados

¡o arao nalubháng caquiquilabot!

¡arao na sinumpa n~g galit n~g Dios!

  Sigauang malacás niyaóng bayang guló,

_mamatáy mamatáy ang háring Linceo_

_na nagmunacalang gutumin ang Reino,t,_

_lag-yan nang Estanque ang cacani,t, trigo_.

  Ito,i, cay Adolfong cagagauáng lahat,

at n~g magcaguló yaóng bayang bulág

sa n~galan ng Hari ay isinambulat

gayóng órdeng mula sa dibdib n~g sucáb,

  Noón di,i, hinugot sa tronong luc-lucan

ang Amá cong Hari at pinapugutan

¿may matouíd bagáng macapang-lulumay

sa sucáb na puso,t, nagugulóng bayan?

  Sa arao ring yao,i, naput-lán ng ulo

ang tapát na loob n~g m~ga consejo

at hindî pumuról ang tabác na lilo

hangang may mabait na mahal sa Reino.

  Umacyát sa trono ang Condeng malupít,

at pinagbalaan acó n~g mahigpít,

na cong dî tumangáp sa haying pag-ibig

dustáng camataya,i, aquing masasapit.

  Sa pagnanasa cong siya,i, magantihán,

at sulatan quitá sa Etoliang bayan,

pinilit ang púsong houag ipamalay

sa lilo, ang aquing ca-ayaua,t, suclám.

  Limáng bouang singcád ang hin~ging taning

ang caniyáng sinta,i, bago co tangapín;

n~guni,t, pinasiyáng túnay sa panimdím,

ang mag patiuacál cundî ca dumatíng.

  Niyari ang sulat at ibinigáy co

sa tapát na lingcód, n~g dalhín sa iyó;

dî nag-isang bua,i, siyáng pagdatíng mo,t,

nahulog sa camáy ni Adolfong lilo.

  Sa tacot sa iyó niyaóng palamara

cong acó,i, magbalíc na may hocbóng dalá[70]

n~g mag-isáng moui ay pinadalhánca

n~g may Sellong súlat at sa Haring firma.

  Matanto co ito,i, sa malaquíng lumbay

gayác na ang puso na mag-patiuacál

ay siyáng pagdating ni Minandro namán

quinubcób n~g hocbó ang Albaniang bayan.

  Sa banta co,i, siyang tantóng nacatangáp

ng sa iyo,i, aquing padaláng calatas

caya,t, n~g dumating sa Albaniang Ciudad,

Lobong nagugutom ang cahalintulad.

  Nang ualáng magauá ang Conde Adolfo

ay cúsang tumauag n~g capoua lilo

dumatíng ang gabí umalís sa Reino

at aco,i, dinalang gapús sa cabayo.

  Capagdatíng dito aco,i, dinadahás

at ibig ilugsó ang puri cong ingat,

mana,i, isang túnod na cong saán búhat

pumáco sa dibdib ni Adolfong sucáb...."

  Sagót ni Flerida "nang dito,i, sumapit

ay may napaquingang binibining voses

na paquiramdám co,i, binibig-yáng sáquit[71]

nahambál ang aquing mahabaguíng dibdib.

  Nang paghanaping co,i, icáo ang nataós

pinipilit niyaóng táuong balaquiót,

hindi co nabata,t, bininit sa búsog

ang isang palasóng sa lilo,i, tumapos..."

  Dî pa napapatid itóng pan~gun~gusap[72]

si Minandro,i, siyang pagdating sa gúbat

dala,i, Ejército,t, si Adolfo,i, hanap

naquita,i, catoto ¡laquíng toua,t, galác!

  Yaong Ejércitong mula sa Etolia

ang unang nauica sa gayóng ligaya[73]

_Viva si Floranteng hari sa Albania_

_Mabuhay mabuhay ang Princesa Laura_!"

  Dinalá sa Reinong ipinag diriuang

sampu ni Aladi,t, ni Fleridang hírang

capouà tumangáp na man~gag-binyágan:

magca-casing-sinta,i, naraos nacasál.[74]

  Namatáy ang bun-yíng Sultan Ali Adab

noui si Aladin sa Perciang ciudad:

ang Duque Florante sa Trono,i, naac-yát

sa siping ni Laurang minumut-yáng liyág.

  Sa pamamahala nitóng bagong Hari

sa capayapaan ang Reino,i, na-uli

dito nacaban~gon ang nalulugámi

at napasa-toua ang nag-pipighatî.

  Cayâ n~ga,t, nagta-ás ang camáy sa Lan~git

sa pasasalamat n~g bayang tangquilic

ang Hari,t, ang Reina,i, ualáng naiisip

cundî ang magsabog ng aua sa cabig.

  Nagsasama silang lubháng mahinusay

hangang sa nasapit ang payápang bayan,

Tiguil aquing Musa,t, cúsa cang lumagáy

sa yápac ni CELIA,T, dalhín yaring ¡_Ay! ... ¡Ay_!

FIN

MGA TALABABA

[A] Gubat na masucal, sa labás ng _Ciudad_ ng _Epiro_, na nasa tabi

n~g ilog na tinatauag na _Cocito_.

[B] _Febo_ ang arao, at gayón ang tauag n~g mga _Poeta latino_ at

_griego_.

[C] _Ciprés_ ay isang cahoy sa bundoc,--ang caraniuan ay malalaqui at

matutuid, ang mga sangá,i, pai-taás na lahát, kayâ n~ga,t, ang pagca

lagay, ay hichurang Púso; ang sangá nitó, ay itinitiric n~g m~ga tauo

sa úna sa ibabao ng libin~gan, kayâ ang lilim ay nacasisindac.

[D] Averno anáng m~ga Poeta, ay Infierno.

[E] Pluton isa sa m~ga Dioses ng m~ga Gentil, at anang m~ga Poeta ay

hari sa infierno.

[F] Cocito, ilog sa Epiro, region n~g Albania, at anang m~ga Poetas ay

isa sa apat na ilog sa Infierno caya camandág ang tubig.

[G] Narciso, isang bagontauong sad-yang gandá, anác ni Cefisino at ni

Lirope, sinintá n~g madlang Ninfas nguni,i, siniphayong lahat ni

Narciso.

[H] Adonis, baguntáuong sacdál cagandahan, anác sa ligao ni Cinirro,

na Hari sa Chipre, anác cay Nirrhang anác din niyá, sinintá n~g Diosa

Venus, at pinatáy n~g isang paguil.

[I] Ninfas Oreadas, ay ang m~ga Diosa sa gubat na sinasambá n~g m~ga

Gentil nang una: magagandá, at malalamig ang tinig anáng m~ga poeta.

[J] Harpias ay mababan~gis na Diosa n~g m~ga Gentil, ang taha,i, sa

m~ga Islang n~gala,i, Estrofadas, at sa gubat sa tabi n~g ilog n~g

Cocito; ang catauán ay parang ibon, muc-hang dalaga, baluctót ang m~ga

camay, ang cuco,i, matutulis, pacpac paniqui at macamamatay ang baho

n~g hinin~gá.

[K] Albania, isá sa m~ga Ciudad na malalaquí sa Imperio n~g Grecia.

[L] _Persia_ isang cahariang malaqui sa parte n~g Asia, na nasa

capangyarihan n~g m~ga moro.

[M] Pang-gabing ibon, ay ang m~ga ibong malalabo ang matá cong arao

para n~g Tictic, Cuago, Baháo, Paniqui, &c.

[N] _Furias_, m~ga diosas sa infierno, anac ni Aqueronte at n~g gabi;

tinatauag namang Eumanidas, sila,i, tatlo: Megeras, Tisiphone at

Alecto; ang buhóc ay parang serpiente, cung may ibig silang pagaliting

sinoman, ay bubunot ng isang buhóc na serpiente, at ipapasoc sa dibdib

ng táuong pinagagalit, n~guni,t, hindî namamalayan; siyang pagdidilim

n~g matá sa galit, at sasagasa na sa lalong pangánib.

[O] _Marte_, dios ng pagbabaca, anác n~g diosa Juno, ipinaglihi sa

pag-amóy ng isang bulaclac na inihahandóg sa caniya n~g diosa Flora.

Ang sabi n~g m~ga poeta, ay pag-gantí cay Jupiter na linaláng si Palas

sa caniyang utac ay di inalám si Junong esposa ni Jupiter. Si

Marte,i, lumitao sa Tracia at doon lumaqui.

[P] _Parcas_, diosas n~g camatayan at n~g tadhanang cararatnan n~g

tauo; sila,i, tatlo anáng m~ga poeta, sila ang nagtatan~gan sa búhay

n~g tauo, at namamahala sa casasapitan n~g lahat sa Sangsinucuban. Si

Clotho ang may tan~gan n~g habihán, si Luchesis ang humahabi, at si

Atropos ang pumapatid sa hilo n~g búhay.

[Q] _Apolo_ anác ni Jupiter, at ni Latona, capatid na panganay ni

Diana, ipinan~ganac sa islang ngala,i, Delos, caguilaguilalás n~g

licsi, at catapanganan n~g patain ang serpienteng n~gala,i, Pitón, na

nagpapasáquit sa caniyang iná. Anáng m~ga Poeta, ay siyang unang

nagmunucala, at nagturo n~g Musica, n~g Poesia at n~g panghuhula: siya

ang Principe n~g m~ga Musas at n~g mga Pastores.

[R] _Secta_, ang sinasampalatayanan n~g isa,t, isa ó ang sinusunod na

utos n~g canicaniyang Dios sa caraniuang uicang castilang Culto ó

Religión.

[S] _Aurora_, anác n~g arao at buan. Anang m~ga Poeta, ay pagcaumaga,

ay binubucsan ang pintô ng lan~git, at cong maicabît na ang m~ga

cabayo sa carro n~g arao ay siya ang nan~gun~guna sa paglabas, saca

casunod ang arao.

[T] _Crotona_, Ciudad sa Grecia Mayor sa dacong Italia, malapit sa

dagat n~g Tarante, bayan n~g iná ni Florante, ang louang n~g muralla

ay labingdalauang libong hacbang.

[U] _Linceo_, Hari sa Albania ng panahón ni Florante.

[V] _Buitre_, isang ibong lubhang malaqui, ang quinacain ay pauang

bangcáy n~g hayop. Ang sabi ng autor at iba pang nacaquiquilala sa

ibong itó, ay masidhing lubha ang pang-amóy, at umaabot hangang

tatlóng leguas.

[W] _Arcón_, isang ibong malaquí, na cararaquit n~g m~ga butó n~g

tupa, n~g aso at n~g iba pang hayop sa bundóc.

[X] Ang tinatauag na _cupido diamante_, ay ang hiyás na caraniuang

ilagáy sa noó n~g m~ga señora.

[Y] Anác n~g arao ay ang aurora.

[Z] _Nayadas_, m~ga Ninfas sa bátis, at ilog na sinasambá n~g m~ga

Gentil.

[AA] _Lira_, m~ga estormentong guinagamit n~g m~ga Ninfas, at Musas sa

canilang pag aauit, alpa ó biguela.

[AB] _Ninfas_, m~ga Diosa sa tubig; anáng m~ga Poeta, ay ca-aliu-aliu

ang tinig n~g voces, at taguintíng n~g lirang tinutugtóg.

[AC] Ang m~ga bátis na tinatahanán n~g m~ga Nayadas ay sagrado sa m~ga

Gentil, at canilang iguinagalang.

[AD] Atenas Ciudad na balita sa Grecia fundar n~g haring Cecrope;

bucál ó bátis n~g carunun~gan, at catapan~gan.

[AE] Pitaco sa Grecia, isa sa pitóng balitang m~ga sabio.

[AF] Si Polinice at si Eteocles, magcapatid na anác ni Edipo, na Hari

sa Tebas, sa Reina Yocastang caniyáng ina at asaua pa.

[AG] Adrasto Hari sa Ciudad ng Argos na isá sa madlang malalaquing

nasasacóp ng Imperiong Grecia; itó ang tumulong cay Polince sa guerra

laban cay Eteocles sa pag aagauan ng coronang mána cay Edipo.

[AH] Edipo anác ni Layo, na Harì sa Tebas at ng Reina Yocasta.

Paglabás ni Edipo sa tiyan n~g caniyang iná, ay ibinigay n~g amá sa

isang pastor, at ipinapatay, sa pagca,t, ang sabi sa Oráculo ni Apolo

na ang sangól na itó ay cun lumaqui, ay siyang papatáy sa caniyang

amá, sa aua n~g pastor ay isinabit na lamang n~g patiuaríc sa isang

cahoy sa bundoc; sa cai-iyac n~g sangól ay naraanan ni Forbante,

pastor ni Polivio, na Hari sa Corinto at ibinigay sa Reina Merope na

asaua ni Polivio; ang Reina sa pagca,t, ualang anác, ay pinarang anác

ang sangol. Nang lumaqui si Edipo, ay na pa sa Tebas, sa paglalacad ay

napatáy niya ang caniyang amáng Haring Layo, na hindi naquilala at

nag-asaua sa caniyang iná, na di rin niya naquilala: ang naguing anác

ay si Eteocles at si Polinice, na nagbabaca hangang man~gamatáy sa

pag aagauán ng Corona.

[AI] Venus, diosa n~g pag-ibig at n~g cagandahan, anác ni Jupiter at

ni Diana, anáng ibá, ay bucál sa bula n~g dagat.

[AJ] Cupido, dios n~g pag-ibig anác ni Venus at ni Marte.

[AK] Fama, Diosang sinasambá n~g m~ga Gentil; itó ang nag lalathala

n~g balang gauín ng táuo, magalíng ó masama man; ualang casintulin at

matunóg ang voces.

[AL] Medialuna, ang tauag sa estandarte o bandila nang m~ga moro, sa

pagca,t, napipinta ay isang cabiac na Buan.

[AM] Emir, gobernador ó Virey n~g moro.

[AN] Diana, Diosang anác ni Jupiter, at ni Latena, mabiguín sa

pan~gan~gaso, houaran n~g cagandahan at panginoong n~g m~ga Ninfas.

[AO] Houris, m~ga dalagang sadiyang carictan sa paraisong cat-ha ni

Mahomang profeta n~g m~ga moro, na ipinan~gan~gaco at parayang

ibinibihis sa magsi-sunód na taimtim sa caniyang licong Secta.

MGA PALIWANAG

[1] NANGYAYARI. Hindi "nangyari", gaya n~g nasa "Kun sino ang kumatha

ng Florante" at ng sa (1906) iniingatan ni Dr. Pardo de Tavera. Sa

palimbag ni G. P. Sayo balo ni Soriano, nang 1919, ay "nangyayari" rin

ang nakalagay, gaya rin ng inihayag ng pahayagang "Katwiran"--dahong

tagalog ng tagapamansag ng mga naging pederal o progresista--noong

Oktubre ng 1903.

[2] "Cong pag saulang cong basahin sa isip". Sa palimbag ni P. Sayo ay

ginawang: "Kung pagsaulan cong basahin sa isip", at ganito rin ang sa

"kung sino ..." Ang "cong" sa unahan ay ginawang "kung", at ang "pag

saulang cong" ay itinumpak sa wastong kaparaanan ng pagsulat ngayon.

Pinagsama ang dapat pagsamahing "pag" at "saulan", at inalis ang

pang-ugnay o _ligazon_ "g" sa dulo nito, na isang kasagwaan na ngayon,

dahil sa "ko" ang sumusunod. Nguni't magpahanga ngayon ay buhay pa

ang ganyang kasaguwaan sa ilang manunulat. Kaya, malimit makita ang

ganitong mga pangungusap: "kaibigang ko", "pinsang mo", "pamangking

ko", "Amaing niya". Aywan kung bakit linalagyan ng _ligazon_ "g",

gayong kung hindi sa "n" natatapus ang salita ay hindi naman

linalagyan. Hindi masabi kundi "kapatid ko", "tula ko", "irog mo",

"kasama niya". Walang ano mang _ligazon_. Nguni't kapagkarakang naging

"n" ang katapusan ng salita ay narito na agad ang "paglalaro ng dila"

at masagwang paggamit sa pangpagandang _ligazon_. Ang _ligazon_ o

pang-ugnay ay pangpaganda lamang, pang-alis ng kagarilan; nguni't

kapag naman sumagwa ay nagiging tunay na kagaguhan, sa pangdingig

natin ngayon.

Ukol sa "pag" at iba't iba pang panglapi ay walang iisang tuntunin ang

nangauna sa atin. Kung minsan ay ikinakabit, nguni't ang malimit ay

hiwalay. Hindi dapat kaligtaang "pag" na panglapi ang aming tinutukoy.

Hindi ang pangsubaling "pag", na may sariling kahulugan, at tunay na

isang kataga. [1919] "Pag umulit ka pa ay ikaw ang bahala!" Ang "pag"

na iyan ay di dapat ikabit sa alin man. Pagka't hindi panglapi. Ang

lahat nang panglapi--pag, nag, mag, mang, ka, na, pa, um, in, an,

atbp.--ay di dapat ihiwalay. Subali't nang panahong yaon nina Balagtas

ay isinusulat kahi't na paano, mapakabit man o mapahiwalay sa dapat

kapitan. Kaya, hindi katakatakang makita ang mga ganitong

pagkakasulat: "pag saulan", "nag-iisa", "pagsuyo", "pagsintá", "mapag

uunaua", magpahangang libing", "pag luha, "mag pahangang daong", "pag

sintá", "pagca gapus", "pagca-búhay", "pinag liluhan", "isáng na aba,"

"pag ayop", atbp.

[3] MACALIGTAANG CO ... Narito na naman ang isang kasagwaan na ngayon,

bagama't magandang pakinggan noong araw. Kaya, itinumpak at ginawang

"nakaligtaan ko" ng "Kun sino ..." at ni P. Sayo. Marami ang

makikitang ganito sa aklat na ito--na sakali mang hindi kasagwaan,

nang panahon ni Balagtas, ay itinuturing na nating isang kasagwaan,

sapagka't nakasusugat na sa pangdingig ngayon.

May palagay kaming sa loob ng ilang panahon ay mawawala na sa pagsulat

ang ganyang kasagwaan sa _ligazon_, gaya ng pagkawala ng mga

sumusunod, sa halimbawa: "kanya nga" sa lugal ng "kaya nga",

"bungmalong" sa lugal ng "bumalong", "kungmain" sa lugal ng "kumain",

"maselang"' sa "maselan", "kungdi" sa "kundi", atbp.

[4] CONDI. Ginawang "kundi" ni P. Sayo at ng "Kun sino ..." ayon sa

bagong pagsulat natin. Sa aklat na ito ay makikita ang paibaibang

pagkakasulat sa salitang ito: kung minsan ay "condi" at kung minsan

naman ay "con di" at "cundi". May palagay kaming ang ganitong

pagkakaibaiba ay sa kasalanan na lamang ng kahista.

[5] ILINIMBAG. Ganito rin ang nasa kay P. Sayo; subali't sa "kung sino

..." ay lumabas na "inalimbag". Ito ay katulad din ng "inilimbag", na

kasamahan ng "nilimbag", "nilagda", "nilitis", "inilibing",

"inilagay", atbp., na pawang nasa di pangkaraniwang balangkas,

subali't hindi kabalbalan. Karaniwang makita sa mga salita nating ang

ugat ay nagsisimula sa "h", sa "l" at sa "w" at "y".

[6] "at di mananacao". Kay P. Sayo ay ganito rin. Hindi "na di

mananakaw" gaya ng nasa "Kun sino ..." At mapaghahalatang ayon sa

pagkakakastila ni G. Epifanio de los Santos sa "Florante", na anya'y:

"y que no será robada" ay "at" din at di "na", ang nasa sulat-kamay ng

"Florante" niyang inihulog sa tagalog--sulat-kamay na ayon din sa

kanya ay sipi sa lumabas noong 1853.