Dating Pilipinas

chapter 9

Mapaniniwalaang ang pananampalataya n~g m~ga unang namayan doon na

gaya n~g m~ga Manobo, Tiruray, atb. ay ang sa Kamalayahan na halos

kagaya n~g dating pananampalataya n~g m~ga taga Bisaya't tagarito sa

Luzón: at sa catunayan n~g dumating dito ang m~ga taga España ay may,

nasumpun~gan pang isang daco sa Mindanaw na pinan~gan~ganlang De

Flechas ó n~g m~ga Pana na balang magdaan doon ay naghagagis n~g pana

na pinatutusoc sa bato at siyang iniaalay nilang pinakahayin upan

sila'y macaraang tiwasay, bagay itong dili iba't isa sa m~ga bahagi

n~g capanaligan n~g m~ga taga Bisaya't tagarito sa Luzón, na alayan

n~g cahi't ano ang m~ga pooc na kinalibin~gan n~g canilang m~ga nunò.

At cung bagama't nalimutan na ang canilang pinaca-Bathala ó

pinaca-Laon ay sanhi marahil sa pagcahicayat nila sa Mahometismo ó

pananalig kay Mahoma na taglay n~g m~ga huling nacapamayan nila.

Ang m~ga sumunod ó huling namayan sa Hulo't Mindanaw ay ang

nan~gabangit nang casabay ó casunod n~g m~ga namayan sa Borneo noong

dacong 1400. N~g panahong yaon ay halos laganap na ang pananalig cay

Mahoma sa Kamalayahan at sa ganito ay mapaniniwalaan at siyang

pagcaacala rin n~g m~ga bagong manunulat na ang m~ga yao'y

nagsisipanalig na cay Mahoma n~g magsidating sa Hulo't Mindanaw, at

siya tuloy na m~ga humicayat sa m~ga dinatnan At ayon sa sali't saling

sabi n~g m~ga moro sa Mindanaw, aní Dr. Barrows ay si Kabunsuan ang

humicayat sa canila. Ito'y isang taga Johore na anac n~g isang

lalaking taga Arabia at n~g isang babaeng taga Malaya. Si Kabunsuan ay

dumating sa Mindanaw na may maraming casamang nananalig sa canya at di

umano'y siyang pinangali~gan n~g m~ga dato sa Mindanaw. Sinasapantaha

na si Kabunsuan ay isa sa m~ga inapo ni Mahoma sa dugo n~g cayang

amang taga Arabia: caya't han~ga n~gayon daw ay ipinagmamalaki ni Alí

at n~g m~ga dato sa Mindanaw na sa canilang m~ga ugat ay umaagos pa

ang dugo n~g profetang si Mahoma, na siyang nagtanyag n~g bagong

religiong mahometisimo na pinacareligion n~g m~ga taga Hulo't

Mindanaw.

Ang mahometismo n~g m~ga taga Hulo't taga Mindanaw ay di lubhang

cagaya n~g tunay na mahometismo, dahil sa ang lahat n~g religion

habang tumatagal ay nababago n~g nababago. Gayon, ma'y inaasahan co,

na sapagca't siyang religion n~g isang bahagi n~g Pilipinas ay

maitatanong din m~ga magiliwin sa ganitong casaysayan, «cung ano ang

religiong mahometismo» At ang religion mahometismo ay ang itinanyag ni

Mahoma na anya'y wala liban sa isang Dios at siya ang profeta n~g Dios

at tuloy sinulat niya ang _koran_ na n~gayon'y siyang pinaka Biblia

n~g m~ga moro.

Si Mahoma ay anak n~g isang babaeng judia na naging kristiana at n~g

lalaking si Abdallah na palasamba sa m~ga diosdiosan (idolo). Siya'y

ipinan~ganak sa Arabia noong taong 569 at mula sa kanyang pagkabata ay

naulila sa kanyang m~ga magulang: anopa't ang nagpalaki sa kanya ay si

Abu Taleb na kangyang mabuting amain. Nang siya'y magkadalawang pu't

limang taon ay naglingkod kay Kadihah na isang matandang baong taga

Mekka na mayama't maran~gal, at sa kagandahang asal ni Mahoma ay

naibigan hangang sa naging asawa. Sa ganito'y siya'y nagcasalapi at

naluwagan sa canyang pamumuhay; anopa't nagcapanahon n~g pag-aaral at

pagmamasid n~g m~ga bagaybagay sa sandaigdigan.

Noon naman, ang Arabia na kanyang kinamulatan, ay siyang maitutulad

n~gayon sa Estados Unidos n~g Amérika, sa Inglaterra n~g Europa at sa

Hapón n~g Asia, dahil sa kalayaan n~g isa't isa na makapapamili n~g

kanikanyang religion, at sa gayon ay nabuksan ang kanyang isip n~g di

ano lamang.

Sa kabanalan ni Mahoma ay napasasa yun~gib n~g Hera (na malapit sa

Mekka) taon taon at doon nagpapahin~gang isang buwan (kung buwan n~g

Ramadan), at minsan di umano'y napakita sa kanya roon sa yun~gib ang

angel Gabriel at pinagsaysayan siya n~g m~ga lihim na bagay, na siya

ang magiging profeta n~g Dios at magpapaisa n~g religion sa tanang

kinapal na pan~gun~guluhan n~g Dios na di malirip. Saka isinakay siya,

di umano sa isang kahimahimalang hayop na ang pan~gala'y _borak_ at

inihatid siya mula sa templo n~g Mekka hangang sa Jerusalém. Mula rito

ay isinama siya n~g angel Gabriel na sumampa sa pitong lan~git at

doo'y nakipagbatian siya sa m~ga profeta, sa m~ga patriarka at sa m~ga

angel. Sa dako pa roon n~g ikapitong lan~git ay si Mahoma lamang ang

pinatuloy, anopa't nalagpasan niya ang tabing n~g pagkakaisa at sa

harap n~g luklukan doon ay nalugmok siya hangang sa siya'y tinapik n~g

kamay n~g Dios. Pagkatapos ay bumaba siya sa Jerusalém, sumakay uli sa

_borak_ at nagbalik sa Mekka.

Mula noo'y itinanyag ni Mahoma ang m~ga salita n~g angel Gabriel na

n~gayo'y nasusulat sa _Koran_ na dasala't banal na kasulatan n~g m~ga

mahometano.

At sa kagandahan di umano n~g pagmumukha ni Mahoma, sampu n~g kanyang

ugali't asal at n~g kanyang matamis na pananalita na kalakip n~g

kanyang kabanalan, ay pinananaligan siya, at hangan sa paniniwalaang

siya'y sinalubong n~g m~ga punong kahoy, binati n~g m~ga bato sampu

n~g tubig, nagpakain sa nagugutom, nagpagaling n~g may sakit at

bumuhay n~g patay. Bukod dito'y ipinalagay n~g marami na ang m~ga

salita ni Mahoma ay puspos na m~ga aral n~g katotohanan at ang kanyang

m~ga gawa ay pawang uliran n~g kabanalan (baga man ang dating

kaugalian n~g panahong yaon na gaya n~g pag-aasawa n~g higit sa isa at

ibp. ay di niya pinawi); dahil sa ganang kanya'y wala n~g gaya n~g

manalan~gin, magkulasyon at maglimos, sapagka't sa kanya ang

pagdalan~gin ay nakapapatnubay hangang sa kalahatian n~g daang

patun~go sa Diyos, ang pagkukulasyon ay nakapaghahatid hangan sa

pintuan n~g tahanan n~g Diyos at ang paglilimos ay siyang

ikinatatangap n~g Diyos sa tao. Anopa't sa gayong pananalig sa kanya

ay hindi laman ang kanyang asawa't m~ga kaibigan ang sumampalataya

kundi pati na n~g kanyang m~ga kababaya't kalupain, hangang sa siya'y

nahalal na pinakapan~gulo sa kanyang bayang tinubuan. At sapagka't ang

kanyang munakala'y papag-isahin n~g religión ang tanang kinapal ayon

sa sinaysay sa kanya n~g angel, ay hindi lamang ang kanyang lupain ang

sinakop at hinikayat niya't n~g m~ga humalili sa kanya, kundi pati n~g

m~ga lupaín sa Europa, Africa, sa Asia at hangang dito sa

Kasilan~ganan na dili iba't siyang pinanánaligan pa hanga n~gayon n~g

ating m~ga kalupaing taga Mindanaw at taga Huló.

Ang religióng ito at umabot hangang sa Mindoro at dito sa Maynila at

kung hindi dumating rito ang m~ga kastila ay naging moro marahil ang

lahat n~g tagarito.

=Ikalabingwalong Pangkat.=

=Isipan n~g Ibang Tagarito Tungcol sa Pasimulâ n~g Sangkinapal=

Isa sa m~ga kapaniwalaan n~g ibang m~ga Tagarito na binangit, n~g m~ga

mananalaysay ay itong sumusunod:

Ang m~ga tao sa baybayin na pinan~gan~ganlang Iligayanes ay naniniwala

na ang lupa't lan~git ay hindi nagkaroon n~g pasimula: at di umano'y

nagkaroon n~g dalawang Diyos na ang isa'y nagn~galang _Kaptan_ at ang

isa'y _Magwayan_: at ang han~gin sa lupa at ang han~gin sa dagat ay

nagkaisa at sumuka n~g isang kawayan. Ang kawayan namang ito ay

itinanim n~g Dios Kaptan, at n~g lumaki ay pumutok na nilabasan n~g

dalawang kawayan na kapwa naging tao, na ang isa'y lalaki at ang isa'y

babae. Ang lalaki ay pinan~ganlang _Sikalak_ at ang babae'y _Sikabay._

Ang lalaki ay nagpahayag sa babayi na sila'y magisang dibdib, dahil sa

walang iba dito sa sangdaigdigan; n~guni't hindi pumayag ang babae;

sapagka't sila'y magkapatid na galing sa isang kawayan. Sa

katapustapusan ay nagkasundo na sila'y yumaon at kanilang isanguni ang

gayon sa Lindol n~g lupa, at sinagot naman sila na kailan~gang sila'y

mag-isang dibdib upang magkaroon n~g m~ga tao sa sanlibutan, at sila'y

nag-isang dibdib at nagka-anak. Ang unang naging anák nila ay lalaki

at pinan~ganlang _Libo_, at ang sumunod ay babae, at pinan~ganlang

_Saman_, at ang dalawang magkapatid na ito ay nagkaanak n~g isang

babae na pinan~ganlang naman nilang _Lupluban_. Itong si Lupluban ay

nakipag-isang dibdib sa isang anak na lalaki n~g m~ga unang tao

(marahil ni Sikalak at ni Sikabay) na ang pan~gala'y _Pandaguan_ at

ang m~ga ito ay nagkaanak n~g isang lalaki na kanilang pinan~ganlang

_Arion_. Si Pandaguan, di umano'y siyang unang kumatha n~g m~ga

palaisdaan upang mamalakaya sa dagat, at ang unang nahuli ay isang

pating, at pagkahuli ay iniahon sa kati, na sa akala niya'y hindi

mamamatay; n~guni't pagkaahon sa kati ay namatay: n~g makita niyang

patay ay pinasimulang alayan n~g m~ga hayin at tuloy tinan~gisan, at

tumawag sa m~ga Diyos, na may namamatay, dahil sa wala pang namamatay

noon; pagkarinig naman di umano n~g Diyos Kaptan ay sinugo ang m~ga

lan~gaw upang tignan kung sino ang patay, at sapagka't hindi

makapan~gahas lumapit ang m~ga lan~gaw ay bukbok ang sinugo na siyang

nakakita na ang patay ay pating, at sa ganito'y nagalit ang Diyos

Kaptan dahil sa pagkakaalay n~g m~ga hayin sa isang isda. Sa

pagkagalit na ito n~g Diyos Kaptan ay naghagis silang dalawa n~g

Diyós Magwayan n~g isang lintik at siyang pumatay kay Pandaguan, at

namalaging tatlong pung araw sa Infierno; n~guni't pagkaraan n~g

tatlong pung araw ay kinahabagan siya n~g nan~gabangit na m~ga Diyós

at muli siyang binuhay dito sa sanglibutan. Noong samantalang siya'y

patay ay napababae ang kanyan asawang si Lupluban sa isang

nagn~gan~galang Marakoyan, at di umano'y ito ang pinagmulan n~g

pan~gan~galunya. Nang si Pandaguan ay mabuhay na mag-uli at umuwi sa

kanyang bahay ay hindi inabutan ang kanyang asawa, sa pagka't

inanyayahan n~g kanyang kaagulo na magsalo sila sa isang baboy na

kanyang ninakaw (di umano'y ito ang unang pagnanakaw na nagawa dito sa

ibabaw n~g lupa), at sa ganito'y sinugo niya ang kanyang anák upang

kaonin, at si Lupluban ay tumangi at di sumama, na ang sabi ay hindi

na magbabalik ang m~ga patay dito sa ibabaw n~g lupa, at sa galit ni

Pandaguan ay nágbalik uli sa Infierno.

Ang pag-aakala, naman n~g m~ga Tingian ay itong sumúsunod:

Iba ang paniwala n~g m~ga taga bundok at anila'y noong una ay walâ

kundi dagat at lan~git, at sapagka't may isang lawin na walang

kádapuan, ay hinalughog ang lan~git at dagat dahil dito ay dinigma n~g

dagat ang lan~git na nagpakalaki-laki hangang sa itaas: n~g makita n~g

lan~git ang ganitong asal n~g dagat ay pinasibulan n~g isda ang dagat

at pagkatapos upang makaganting lubos sa pagkapan~gahas laban sa kanya

ay inihagis sa dagat, di umano, ang lahat n~g kapuluang ito upang ang

dagat ay mapasuko at upang ang kanyang m~ga tubig ay maglagos sa iba't

ibang dako at huwag mangyaring makapagmalaki at ito ay

pinagkapasimulan n~g _mabario_ na ang ibig sabihin ay paghihigantihan

sa pag-apí kaya di-umano'y nagíng kaugalian dito ang panghihiganti

hangang sa di masiyahan. Saka ayon sa kasaysayan tungkol sa kawayan,

ay ang lawin di umano ang siyang tumuka, kaya pumutok at lumabas yaong

naging lalaki at babae na nabangit na (si Sikalak at si Sikahay). Di

umano pa n~g man~ganak si Kariuhi (isa sa m~ga anak n~g m~ga unang tao

marahil) ay nan~ganak n~g lubhang marami, at nangyari isang araw na

pumasok sa bahay ang ama na lubhang galit at sapagka't binalaan ang

m~ga anak ay nan~gagsitakas sa takot anopa't ang iba'y nan~gagsipasok

sa m~ga silid na totoong kublí, ang iba'y sa m~ga silid sa dakong

labas ang iba'y nagsikubli sa m~ga dinding, ang iba'y nan~gagsipanaog

na tumun~go sa dakong dagat. Anila'y yaong nan~gagsipasok sa silid na

totoong kublí ay siyang pinangalin~gan n~g m~ga maginoo, yaong m~ga

napa sa silid sa dakong labas ay siyang pinangalin~gan n~g m~ga

timawa, yaong nan~gagkublí sa dapugan ay siyang pinan~galin~gan n~g

m~ga maitim at ang nan~gagsitun~go sa dakong dagat ay ang m~ga maputi

na hindi na nan~gabalitaan nila, kundi n~g dumating na lamang dito ang

m~ga taga Europa.