Dating Pilipinas

chapter 4

Ang karaniwang kahatulan sa m~ga usapin ay pagbayarin. Ang pagbabayad

ay ganito; na ang kalahati n~g bukid at n~g tanang tinatangkilik ay

napapa sa pan~ginoon, na tuloy paglilingkuran niya samantalang siya at

ang kanyang m~ga anak ay pakain at padamit. Kung sakaling hindi

makabayad sa kaukulang panahon ay nan~gagiging alipin; at di umano'y

kung sakaling makabayad man ang amá ay sinisin~gil n~g pan~ginoon pati

n~g ipinakain at ipinadamit sa m~ga anák at kung walang maibayad ay

nagiging alipin ang m~ga anák.

Kung ang nagkausaping nahatulang magbayad ay walang ibayad at

ipagbayad n~g isang kaibigan ay sa kaibigan nagbayad maglilingkod,

datapua't hindi parang aliping sagigilir, kungdi parang aliping

namamahay. N~guni't kung hindi maglingkod n~g ganito ay ipalalagay sa

kanyang patubuan.

       *       *       *       *       *

=Pagcaalipin.=

Ang sino mang mabihag sa balan~gay na kaalit ay inaalipin.

Ang may utang na walang ikabayad ay inaalipin at di umano'y sa m~ga

ganitong bagay ay anák ang karaniwang napapasanla na tumutubos sa

magulang.

Inaalipin din ang lumabag sa isang pan~gulo ó maginoo na gaya

halimbawa n~g magdaan sa silong ó bukiran nila, ó makasira n~g ano

mang pag-aari nila, ó makatapon kaya n~g ano mang dumi kung nagdaraan

sila ó magkasala n~g ano man sa m~ga kabahay n~g pan~gulo, at iba pa.

Ang m~ga anak n~g talagang alipin na ay alipin din.

Ang m~ga anák n~g amáng laya at n~g inang alipin ay nagiging alipin

ang ikalawa, ikapat, ikaanim at ibp, at kung may labis na isa ay

magiging gaya n~g sa bugtong na anák.

       *       *       *       *       *

=M~ga di lubos na alipin.=

Ang bugtong na anák n~g isang magulang na alipin at isa'y laya ay

kalahatí lamang ang pagkaalipin. Ang ganitong alipin ay naglilingkod

n~g salisihang buan sa makatuid baga'y isang buang ipinaglilingkod ang

bahagi niyang laya.[12]

       *       *       *       *       *

=Katungkulang n~g alipin.=

Ang aliping namamahay ay nakapagbabahay n~g sarili, n~guni't

kailan~gang maglingkod sa kanyang pan~ginoon sa panahon n~g paghahasik

at pag-aani sa bukiran, gumaod sa sasakyan kung may paroroonan,

tumulong sa pagtatayo n~g bahay at maglingkod sa bahay niya kung may

panauhin.

Ang aliping sagigilir ay hindi nakabubukod n~g bahay at may

katungkulang gumawa n~g ano mang ipagawa sa kanya n~g pan~ginoon sa

tanáng buhay niya.

Ang kakalahati ang pagkaalipin ay naglilingkod n~g salisihang buan. At

sa buang ikinalalaya ay maaaring ipaghanap niya n~g sa ganang kanyang

sarili ó kung sa pan~ginoon din niya ay may matuid na maipakabig sa

kanyang utang ang dapat niyang kitain sa panahon n~g kanyang kalayaan

na ipinaglilingkod niya. At ang halaga ay isinasan-ayon naman sa

kanyang pagkaalipin kung namamahay ó kung sagigilir.

Ang tatlong ikapat na bahagi ang pagkaalipin ay tatlong araw na

naglilingkod sa pan~ginoon at isa'y sa kanyang sarili. Ang asawa nito

ay naglilingkod din sa kanyang pan~ginoon n~g kapara niya.

Ang ikapat na bahagi lamang ang pagkaalipin ay naglilingkod na isang

araw sa pan~ginoon at tatlo'y sa kanyang sarili.

Ang aliping námana n~g dalawa, tatlo ó limang magkakapatid ay

naglilingkod sa bawa't isa sa kanila n~g ayon sa panahong

pinagkasunduan nila na ipaglilingkod sa bawa't isa sa kanila. At kung

sakaling hindi lubos ang pagkaalipin ay pagbabayaran ang kanyang

paglilingkod sa panahon n~g kanyang kalayaan at ayon sa kanyang

pagkaalipin.

       *       *       *       *       *

=Pagcalayà n~g alipin.=

Ang m~ga aliping _sagigilir_ at _namamahay_ ay nakaaalis sa

pagkaalipin kung nagbabayad sa pan~ginoon n~g katampatang halagá.

Ang halaga n~g salaping dapat ibayad n~g _aliping sagigilir_ upáng

maging _aliping namamahay_ ay limang putol na ginto ó higit pa, at

saká ang kalahati n~g boong hiyas at pag-aaring tinatangkilik, at kung

sakaling may lumabis na isang paliyok ó ban~ga sa paghahati ay

binabasag, at kung kumot ay hinahapak sa gitna; at upáng lubos na

mawala sa pagkaalipin at maging _timawà_ ó _maharlika_ ay kailan~gang

magbayad n~g sampung putol na ginto ó higit pa.

Ang paraan n~g pagbabayad ay nag-aanyaya n~g m~ga tao ang alipin at

sa harap n~g pan~ginoon at n~g m~ga kaibigan ay ginagawa ang

pagbabayaran at iba pang kailan~gan.

Di umano'y karaniwan ding ugali n~g m~ga Tagalog na sa oras n~g

kamatayan ay pinapagiging laya n~g pan~ginoon ang m~ga anák n~g m~ga

alipin na ipinan~ganak sa kanyang bahay.

At gayon din na kung ang sino mang laya ay magkaanak sa kanyang

aliping babae ay pinapagiging laya ang anák sampu n~g alipin, na dili

iba't siyang inugali ni Abraham kay Agar at kay Ismael.

TALABABA:

[5] Aní Rizal ay siyang lalong mabuti, dahil sa siyang nakapagpapayapa

sa m~ga tao, sapagkat, anya'y may higit na tibay ang ugali kay sa

isang kautusang nasusulat ó nalilimbag, lubha pa't itong kautusang

nasusulat ay naipananaksil n~g m~ga may kapangyarihan. Ang katibayan,

anya n~g isang kautusan ay wala sa pagkakalimbag sa isang dahon n~g

papel, kung di na sa pagkalimbag sa ulo n~g magsisiganap, malaman mula

sa pagkabata, maayon sa kaugalian at lalong lalo n~g kailan~gan na

mátatag n~g walang pagkabago. Ang Tagarito n~gá, anyá, mula sa

pagkabata ay nakatátanto n~g kanilang m~ga alamat namumuhay at

lumalaki sa pan~ganorin n~g kanilang m~ga kaugalian, at hindi gaya

n~gayon na nagtatatag n~g m~ga kautusan sa bayan na di man lamang

nalalaman ó nauunawa at madalas pang binabago.

[6] N~guni't ani P. Placenecia ayon sa salaysay ni Dr. T. H. Pardo de

Tavera, kung may hilig sa kanino man ang pan~gulo ay pumipili sa ibang

balan~gay n~g mailalagay na pinakahukom at di umano'y may m~ga

kilalang gayong tao na humahatol n~g walan hilig.

[7] Aní Rizal, ay napagkikilalang may malabis na kasunduan kay sa

digmaan dito sa pagkakaayon-ayon n~g m~ga tuntunin, at di malayó

anyang, may isang malaking pagkakasunduan dito; sapagka't ang

pinakapan~gulo rito sa Maynilà, ay pinakapunong-hukbo n~g Sultan sa

Borneo. Anya'y may m~ga kasulatan noong siglo XII na nagpapatotoo

nito.

[8] Ang ganitong asal sa sarisaring anak, ani Rizal, na ang m~ga anak

sa tunay na asawa ay nagsisipagmana n~g magkakasindami; ang m~ga anak

sa babaeng kinasama ay nagmamana n~g isang gayon; ang m~ga anak sa

alipin ay hindi pinamamanahan n~g ano man, n~guni't pinapagiging laya

sampu n~g kanilang Ina; at ang anak sa kaagulo ay inaaring masamang

uri ay nagpapakilala n~g taos na katalinuan at bait n~g m~ga dating

Tagarito.

[9] Ang dating ugaling ito n~g m~ga Tagarito, ani Rizal, ay inuugali

n~gayon n~g maraming lupain sa Europa, at anya'y wari lalong mabuti't

matuid kay sa awáyin ang umagulo na ang kadalasang nangyayari ay siya

pang nalalagay sa katua.

[10] Ani Rizal ay makapupong magaling kay sa kautusan n~gayon n~g m~ga

Frances at m~ga Ingles, sapagka't anya'y wala nang iba pang magaling

na humatol sa m~ga sigalot n~g sambahayan na gaya n~g matatanda't m~ga

kamag-anakan nila na lubos nakatatalos n~g kanilang pamumuhay.

[11] Ito'y minagaling ni Rizal, dahil anya, tao rin sa kanikanyang

umpok ang humahatol at sapagka't halal kapua n~g nagkakasira ay sapat

makabatid n~g usap n~g ugali at lubhang mabuti kay sa hukom (n~gayon)

na humahatol n~g usap na di niya talos, at sa m~ga taong ang kilos,

pan~gun~gugali at wika ay gayon din. Dito n~ga, ani Rizal, ay

napagkikilala ang pagkaurong natin sa pagkakaroon natin n~gayon n~g

lubhang maraming kautusan at pasiyang kung ano-ano, hangang sa kung

minsan ay kailan~gang magsakdal sa kataastaasang hukuman kung sakaling

di nasiyahan sa hatol n~g hukom, at ang m~ga usapin ay nagluluat n~g

di ano lamang na inaabot tuloy n~g m~ga anak, apo at

pinagkakailan~ganang paggugulan n~g lubhang maraming salapi n~g naapi

upang magtaglay n~g kaukulang hatol.

[12] Dito, ani Rizal, ay napagkikilala na ginaganap ang lubos na

kaugaliang matuid sa m~ga pan~ganoring malayo-pilipino, dahil sa

isinasa isa't isa ang kaukulang matuid.

=Ikapitong Pangkat.=

=Wikà=

Dito sa Pilipinas na gaya rin sa lahat n~g lupain ay may maraming

wika, palibhasa't "ang bilang n~g pagkakapangkatpangkat, n~g wika sa

isang lupain" anang isang manunulat, "ay naaayon sa

pagkakahagdanghagdan n~g katalinuan n~g bayánbayán." N~guni't halos

lahat n~g wika rito, maliban sa wikang _ita_ ay kagyat na wikang

_malayo_, at ayon sa sapantaha n~g halos lahat n~g mananalaysay ay

pawang suplíng ang lahat na ito sa isang matandang wika.

Ito'y lubos na mapaniniwalaan at may m~ga aklat at pangyayaring

nagpapatotoo nito. Halimbawa sa aklat ni Padre Concepcion ay may

nasasaysay, na "noong unang pumarito ang m~ga kastila ay nagsipagsama

n~g isang tagapagpaaninaw (ó interprete) na malayo at nákaunawaan n~g

m~ga tagarito." Ayon kay Padre Colin naman ay "may isang taga

Kapangpan~gan na nakarating sa Sumatra (isang lupaing malaya) at

sumapit sa isang dako na kanyang kinaringan n~g kanyang sariling wika

at siya'y nakisagot na parang siya'y ipinan~ganak sa dakong yaon,

anopa't tuloy sinabi sa kanya n~g isang matanda na kayo'y m~ga inapó

n~g m~ga nagsialis dito noong unang dako na nan~gamayan sa ibang

lupain at di na namin nan~gabalitaan (basahin ang Pinangalin~gan n~g

Lahing Pilipino). At ako noong taong 1902 na naglalakbay na patun~go

sa Melbourne ay nakipag-usap akong maminsanminsan sa m~ga grumeteng

malayo sa bapor at madalas na kami ay nagkakaunawaan sa kanilang

wikang malayo at sa aking wikang tagalog na gaya rin n~g

pagkakaunawaan n~g m~ga portugés, kastila't italiano sa kanikanyang

wika.

Datapua't sa m~ga wikang pilipino ay ang tagalog at bisaya ang m~ga

pinakamalaganap. Ang dalawang ito ay masasabing magkapatid na wika

sapagka't ang karamihan n~g salita ay magkapara at ang kaibahan n~g

ibang m~ga salita ay nasa dulo lamang, na pagkain sa tagalog ay _un_

sa bisaya, gaya n~g _sulatin_ ay _sulatun_, _kanin_ ay _kanun_,

_patayin_ ay _patayun_. At sa dalawa pang ito ay ang wikang tagalog

ang siyang lubhang kilala na ani Baron Willam von Humbold ay "siyang

pinakamayaman at pinakadalisay sa lahat n~g wikang _malayo

polinesia_", at ani P. Chirino naman ay "ang luhang nakalugod at

nakahalina sa akin ay ang wikang tagalog. At siya ko n~gang sabi sa

unang arzobispo at sa ibang matalinong tao na nálalaman sa wikang

tagalog ang m~ga kainaman n~g apat na pinakapan~gulong wika, dito sa

sandaigdigan na dili iba't ang hebreo, griego, latin at kastila: sa

hebreo ay ang m~ga kababalaghan at m~ga malalalim na kahulugan; sa

griego ay ang m~ga artikulo at ang dali n~g pagbangit n~g ano mang

n~galan, sa latin ay ang kayabun~ga't karikitan; at sa kastila ay ang

pagkamagalang, pagkamapagpitagan at pagkamapagbigay-loob." Siyang

totoó sapagka't ang wikang tagalog ay isang wikang naipagbabadya n~g

tanang soloobin at damdaming sumasapuso't isip n~g tao. Nariyan ang

ating m~ga awit, dalit, salawikain; ang ating m~ga padalahan, novena't

dasalan; ang ating komedia, dupluhan, panawagan at bugtun~gan; ang

ating kundiman at kumintang; ang ating m~ga palabas-dulaan, m~ga

aklat, man~ga pahayagan at iba't iba pang nagtatanghal n~g kayamanan

n~g tin~gig n~g wikang tagalog. Gayon din ang pagtula na sa wikang

tagalog ay katutubo at lubhang mayamang gaya n~g wikang árabe, at

malinaw nating namamalas sa m~ga awit, salawikain at babasahin ang

gawi't sadyang pananalitang tagalog na patula. Sa tulang tagalog n~ga

ay mapuno puno n~gayon n~g m~ga korrido ó awit ang ating m~ga tindahan

n~g aklat. At sa tulang tagalog ay sumilang ang m~ga bantog na sina

Francisco Baltazar G, Pilapil, at ibp.

Datapua't ang wikang tagalog, baga man mayaman at sagana sa tin~gig ay

haluan din na gaya n~g inglés at iba't ibang wika, palibhasa't galing

sa kamalayahan, saka nakapamayanan n~g m~ga tagá iba't ibang lupa: ano

pa n~ga't sa wikang tagalog (sampú sa ibang man~ga wika rito) ay may

nahahalaw na man~ga salitang árabe, gaya n~g _utak_, _alak_,

_paningkayad_, _lahi_, _taksil_, _libo_, _lasap_, _sipat_, _sulat_,

_luhod_, _salamat_, _salawal_, _hukom_, _hiya_, _asawa_ at ibp; may

man~ga salita ring sanscrito, gaya n~g _kastuli_, _halaga_,

_kalapati_, _kuta_, _pana_, _sinta_, _kasubha_, _tinga_, _tumbaga_,

_laksa_, _yuta_ at ani Dr. Pardo de Tavera ay lahat n~g salitang may

kahulugang katalinuan, kabaitan, damdamin, pamahiin, pan~galan n~g

m~ga dios, n~g m~ga tala, n~g bilang na may kataasan, n~g m~ga

halaman, n~g digma sampu n~g m~ga bagaybagay at hanga nito at

katapustapusan ay ang m~ga pan~galan n~g m~ga titik n~g kamahala't

pagkamaginoo, ang pan~galan n~g ibang m~ga hayop, n~g m~ga

kasangkapang pangawa at ang pan~galan n~g m~ga salapi. Ano pa n~ga't

ayon dito'y ating mapagbubulay na doon pa sa Malaya ay hiniram na n~g

m~ga tagarito sa m~ga taga India ang m~ga salitang iyan at marahil ay

noong panahong ang kapangyarihan n~g India ay lumalaganap sa

kamalayahan na siyang pinagbuhatan n~g m~ga tagarito.

Bukod sa m~ga salitang hiram sa árabe at sa sanscrito ay may hiram rin

sa m~ga insik, gaya n~g _susi_, _impo_, _chaa_, _pisaw_, _tinsem_,

_sotanhon_, _mike_, _misua_, _pansit_, _bulang-lang_, _bihon_,

_mangkok_, _suliaw_, at ibang m~ga salitang kalakal-insik.

Gayon din ang kastila, na sapagka't namuno ritong malaong panahon ay

nakapaghalo rin n~g m~ga salitang tungkol sa pananampalataya, sa

karunun~gan, sa kasangkapan at sa pagkain at ibapa, gaya n~g _Dios_,

_Espiritu_, _Santo_, _Vírgen_, _manzanas_, _sapatos_, _kabayo_,

_kumpisal_, _baso_, _misa_, _piso_, _tabako_, _parè_, _cura_,

_pamalo_, _biguela_, _karwahe_, _tranvia_, _mantika_, at iba pa.

Sa m~ga lupaing _malaya_ ay di natin masabing may hiram sapagka't ang

m~ga tagarito ay malaya rin, at ito'y malinaw nating natutunayan sa

pagkakahawig n~g m~ga salita sa m~ga salita n~g lahat n~g wikang

malaya,[13] gaya n~g m~ga wika sa Java, Sasak, Makassar, Bugis,

Bouton, Salayer, Tomere, Tomohon, Langowan, Ratahian, Belang,

Tamawanko, Kema, Bantek, Menado, Bolang-Itam, Sanguir, Salibabo, Sula,

Kaheli, Wayapo, Massaratty, Amblaw, Ternate, Tidore, Kaioa, Batchian,

Gani, Sahoc, Galela, Liang, Morella, Batu-merah, Lariki, Saparua,

Awaiya, Kamarian, Teluti, Ahtiago, Gah, Wahai, Goram, Matabello, Teor,

Ke, Aru, Mysol, Dorey, Teto, Baikeno, Brissi, Sabu, Rotty Allor,

Solor, Bajaw, at iba pa.

TALABABA:

[13] Basahin ang kay Alfred Russell Wallace na "The Malay

Archipielago"

=Ikawalong Pangkat.=

=Pagbasa't Pagsulat.=

Tungkol dito sa pagbasa't pagsulat, ayon sa m~ga mananalaysay, ay

pawang marunong bumasa't sumulat ang m~ga lalaki't babae rito.

Ang hitsura n~g sulat ay sulat-maláyo at di umano'y han~go sa sulat

n~g m~ga taga Arabia.

Ang sa tagalog ay may labing apat na konsonante na gaya n~g sa Árabe

at n~g wikang pahlabi n~g m~ga Persa noong Edad media; ang sa

Pangasinan, Ilokano at Bisaya ay tiglalabing dalawa, at ang sa

Kapangpan~gan ay lálabing isa; n~guni't ang paraa't ayos ay

magkakaisa, gaya n~g makikita sa sumusunod:

       *       *       *       *       *

=Sa Tagalog.=

Ang m~ga bokal ay tatatlo lamang na gaya rin n~g sa árabe dahil sa ang

_e_ at _i_ ay iisa at gayon din ang _o_at _u_.

[Baybayin: "a" "e,i" "o,u"]

Ang m~ga konsonante ay labing apat at kasama na n~g bawa't isa ang

bokal. Ang bokal namang kasama ay nakikilala ayon sa tudlít na gaya

rin n~g sa m~ga árabe. Pagca walang tudlit ay _a_ ang tinig, hlb.

[Baybayin: ba, ka, da, ga, n~ga, ha la, ma, na, pa, sa, wa, ya, ta]

Pagca may tudlít sa itaas ay _e_ ó _i_ ang tiníg, hlb.

[Baybayin: be ó bi, ke ó ki, de ó di]

Pagca may tudlít sa ibaba ay _o_ ó _u_ ang tiníg, hlb,

[Baybayin: bo ó bu, ko ó ku, do ó du]

Kaya't cung ang isusulat ay bata ay,

[Baybayin: ba]

[Baybayin: ta]; kung bató ay [Baybayin]; cung butó, ay [Baybayin];

kung bati ay [Baybayin] at iba pa.

Ang ayos n~g lahat ay ganito rin.

Ang may tudlit sa itaas ay _e_ ó _ú_ ang tiníg at ang tudlit sa ibaba

ay _o_ ó _u_ na gaya rin n~g sa Tagalog.

_Sa Bulakan at Tundó._ Ang sa Bulacan at Tundó ay may caonting

caibahan sa Tagalog at itong sumusunod:

M~ga bokal: [Baybayin: a, e ó i, o ó u]

M~ga konsonante:

[Baybayin: ba, ka, da, ga,ha, la, ma na, n~ga, pa, sa, ta, wa, ya]