NO LIMITS

Silent Return

NO LIMITS

Gabi na nang tuluyan kaming natapos sa lahat ng destinations namin. At ngayon ay bumabyahe na ang aming bus pabalik pauwi.

Halos lahat ay tahimik na... ubos na ang lakas ng bawat isa, pagod na pagod matapos ang mahabang maghapong puno ng paglalakad, pagmamasid, at iba't ibang gawaing pang-academics.

Mahina at malabo na ang ilaw sa loob, halos hindi na maipaliwanag ang bawat sulok. Ang tanging naririnig lang ay ang mahinang ugong ng makina, ang ritmong pagyanig ng sasakyan habang humahagibis sa kalsada, at paminsan-minsan ay mahinang paghilik ng iba na tulog na nang mahimbing.

Malayo pa kami sa pupuntahan kaya tila lalong humahaba at nagiging mas tahimik ang bawat sandali.

Sa tabi ko, matapos ang buong araw na pag-iingat at pagpapanatili ng distansya, unti-unting lumambot ang kanyang pakiramdam at naging mas bukas kaysa kanina. Tumingin siya sa akin... hindi matalim, hindi matigas, parang may gusto siyang sabihin na matagal na niyang kinikimkim.

"Alam mo Rico..." panimula niya nang mahina, ang boses ay halos natatabunan ng ugong ng makina.

"Madalas akong mapag-isip. Nakikita mo naman kung gaano kami kaayos ng pamilya ko, 'di ba?"

Tumingin ako sa kanya nang diretso.

"Opo, Ma'am. Nakikita ko."

Tumango siya, tila naghahanap ng tamang mga salita. "Si Danilo... ang asawa ko... napakabuti niyang lalaki. Mula noong nagsimula kami, hindi niya ako pinabayaan. Kahit mahirap, kahit pagod, nandiyan siya palagi. Siya ang unang gumising sa umaga, siya ang huling humiga sa gabi para siguraduhing mayroon ang lahat."

Tumigil siya sandali, tumingin sa bintana kung saan wala kaming nakikita kundi dilim.

"Hindi siya perpekto. May mga pagkukulang din siya. Pero tapat siya. Walang ibang babae. Walang itinatago. Ang lahat ng pagod niya ay para sa amin... para kay Jelo, para sa akin. Dalawampung taon... dalawampung taon kaming magkasama, at hindi niya kailanman pinaramdam sa akin na nag-iisa ako."

Lumingon siya sa akin, seryoso ang mga mata, malinaw ang diwa.

"Gusto kong malaman mo 'to Rico. Hindi ako naghahanap ng wala sa akin. Buo ang buhay ko. May asawa akong tapat, may anak na mabait, tahanang payapa. Ang lahat ng ito ay hindi ko ipagpapalit sa kahit ano. Naiintindihan mo ba?"

Nakinig ako nang buong atensyon. Hindi ako sumabat, hinayaan ko siyang magpatuloy.

"Minsan natatakot ako..." bulong niya, parang umamin na rin sa sarili.

"Dahil alam kong may nararamdaman ka. At ayokong masaktan ka. Pero ayoko ring magsinungaling sa sarili ko... mahal ko ang asawa ko. Siya ang kasama kong tumanda. Siya ang ama ng anak ko. At wala akong karapatang sirain ang lahat ng ito."

Huminga siya nang malalim, parang binibigatan ang dibdib.

"Kaya sana... sana maintindihan mo kung bakit kailangan kong maging ganito. Mahigpit. Malayo minsan. Hindi dahil ayaw ko sa iyo...kundi dahil alam kong tama ang ginagawa ko. Ang pamilya ko ang pinakamahalaga sa akin. At hinding-hindi ko ito iiwan."

Tumahimik siya sandali.

Hinihintay niya ang sasabihin ko... marahil ay pagtutol, o pag-alis, o pagtanggap sa katotohanang mayroon siyang sariling mundo na hindi ko mapapasukan.

Tinitigan ko siya nang diretso sa mga mata at sinabi ko nang mahinahon pero buo at tapat ang diin:

"Mas maswerte siya, Ma'am... Dahil meron siyang ikaw."

Nanatili ang tingin ko sa kanya habang tumatagos ang sagot ko sa kanyang diwa. Kitang-kita ko ang biglaang pagbabago sa kanyang mukha, kung paano biglang namula nang husto ang buong pisngi at maging ang leeg niya.

Hindi siya agad nakapawi ng tingin at tila natigilan sandali, nawalan ng salita at hindi alam kung paano tutugunan ang papuri na hindi niya inaasahan.

Hindi ito ang akala niyang sasabihin ko... hindi pagtutol, hindi paghamon, kundi pagkilala sa tunay niyang halaga bilang babae.

"Rico..." mahina niyang tawag, parang gustong magdagdag pa ngunit hindi alam ang sasabihin.

"Hindi ko po inaalis ang halaga ng asawa niyo," patuloy ko nang malumanay. "Naiintindihan ko po kung gaano siya kabuti Ma'am. At mas naiintindihan ko kung bakit niyo siya minamahal. Pero hindi ibig sabihin noon... wala na kayong halaga sa iba. Hindi ibig sabihin noon... nakatago na ang lahat ng kayo sa loob ng bahay niyo lang."

Tumingin siya sa akin, magulo ang isip pero humuhupa ang takot sa kanyang mga mata.

"Wala po akong hinihingi sa inyo, Ma'am. Hindi ko po hinihiling na iwan niyo siya. Ang gusto ko lang po... sana makita niyo rin ang sarili niyo sa paningin ng iba, na kayo ay mahalaga, kayo ay maganda, at kayo ay karapat-dapat mahalin nang buong-buo."

Wala siyang nasabi pa, kundi dahan-dahang ipinikit ang mga mata at ibinaba ang tingin pababa. Unti-unti ay dinalaw na rin siya ng antok at pagod habang tumatagal ang biyahe sa dilim.

Muli ay naging payapa at sadyang napakatahimik ng paligid. Nang masiguro kong malalim na ang kanyang pagtulog at walang ibang mata ang nakamasid sa dulong bahagi ng bus kung saan kami nakaupo, dahan-dahan at maingat kong inilapit ang aking kamay.

Hindi ako nagmadali; tiniyak ko na bawat kilos ko ay kasing tahimik ng paghinga. Dahan-dahan kong inilapat ang palad ko sa ibabaw ng kanyang malusog at mayamang dibdib.

Napakatahimik ng lahat, at tila ang tanging naririnig ko ay ang sarili kong t***k ng puso na sumasabay sa bawat pintig ng kanya. Ramdam ko ang tibay at likas na lambot, pati na ang hugis at kurba na laging nakatago sa ilalim ng kanyang simpleng damit at maayos na ayos.

Nanatili akong kalmado at hindi lumagpas sa kung ano ang sapat at maingat, upang hindi magising ang kanyang diwa.

Hindi ko na tinangkang humalik o lumapit nang labis, ayokong sirain ang payapang sandaling ibinigay ng pagkakataong ito.

Pakiramdam ko ay sapat na ang ligaya, init, at ugnayang nararamdaman ko sa simpleng paghawak at pagiging malapit sa kanya nang ganito kalaya at walang nakababantay.

Pinili kong panatilihin lang doon ang aking kamay ba nakadagan nang mahinahon, nakadampi sa bawat pagtaas at pagbaba ng kanyang dibdib habang humihinga, at tila nagiging tahimik na bantay ng kanyang pahinga.

Hinayaan ko ang sarili kong masiyahan sa katahimikan at sa koneksyong hindi na kailangan ng salita o ingay para maintindihan. Ang bawat pagyanig ng bus sa bawat lubak at kurbada ng kalsada ay tila lalo pang nagdidikit sa amin, at lalong naramdaman ko kung gaano siya kababae ... buhay, malambot, at payapa sa aking tabi, sa kabila ng pagiging matigas at mahigpit niya sa harap ng iba.

Hinayaan kong manatili ang aking palad sa kanya sa buong itinagal ng biyahe habang siya ay natutulog nang mahimbing. Wala akong ibang hangad kundi maramdaman siya nang totoo at iparamdam sa kanya na kahit sa ganitong paraan lang... na ligtas siya sa akin, at hinding-hindi ko siya sasaktan.

Ang oras ay lumipas nang mabagal pero payapa. Alam kong sa ilalim ng kanyang pagtulog ay may kamalayan pa rin siya kung sino ang katabi niya at kung kaninong haplos ang nakadadampi sa kanya.

Hindi niya ito tinanggihan o tinaboy kahit pa nakapikit... isang senyales na sa kailaliman ng kanyang puso, hindi niya itinuturing na mali o masama ang presensya ko sa sandaling ito.

Nang magsimulang lumiwanag nang kaunti sa labas at maramdaman kong malapit na kami sa patutunguhan nang magising na ang diwa niya at muling magkaroon ng kamalayan sa paligid ay dahan-dahan at tahimik kong tinanggal ang aking kamay at ibinalik sa sarili kong pwesto nang maayos at walang kalat.

Walang kaming kibuan, pagkagising niya. Walang tanong kung bakit, kailan nagsimula, o hanggang kailan tumagal. Puro katahimikan lang at pag-iwas sa masidhing tingin ang namayani nang magmulat ang kanyang mga mata.

Isang uri ng lihim na nauunawaan ng aming mga katawan at damdamin, pero hinding-hindi kailanman isisiwalat sa sinumang nasa labas.

Alam kong alam niya ang nangyari habang siya ay nagpapahinga ay alam niya kung paano ko siya iningatan at pinahalagahan sa bawat dampi ng aking kamay. At alam din niyang hinding-hindi ko lalabagin ang hangganan kapag handa na siyang humarap ulit sa mundo at sa kanyang katayuan.

Ang biyaheng ito ay nagturo sa amin ng bagong antas ng pagkakakilala na kahit gaano kataas at matibay ang pader na itinatayo niya sa liwanag ng araw, may oras at lugar na natutunaw ito sa tahimik na dilim at sa pagtitiwala na unti-unti na niyang ibinibigay sa akin.