Truth Beyond the Curse

Chapter 4

Sa paglipat namin sa tinitirhan ni Tita Letlet, nalaman kong probinsya rin ito, ngunit ibang-iba ang takbo ng pamumuhay kumpara sa lugar kung saan ako lumaki at kinagisnan. Doon sa aming dating baryo, ang bawat araw ay tila isang mahirap na pakikipagbuno—kulang sa pagkain, malayo sa mga pamilihan, at ang bawat galaw ay may kaakibat na hirap. Dito naman, bagama’t simple at payak pa rin ang pamumuhay, hindi ka na kailangang magpuyat nang walang dahilan o magtrabaho nang labis-labis lamang upang may maipangtawid sa gutom. Mas maayos ang daan, mas sariwa ang hangin, at higit sa lahat, wala ang bigat ng takot na laging bumabalot sa amin noon.

May sariling negosyo si Tita Letlet—isang tindahan ng bigas at iba pang pangunahing bilihin na kilala sa buong bayan. Madalas kong mapansin na bago pa sumikat ang araw ay wala na siya sa bahay at bumabalik lamang kapag palubog na ang haring araw. Minsan ay napaisip ako kung bakit halos wala siyang oras na magpahinga o makasama ako nang matagal, kaya isang hapon, habang naghahanda kami ng hapunan, tinanong ko siya tungkol dito.

“Tita, bakit po parang napakalayo ng inyong tindahan? Halos araw-araw po kayong maagang umaalis at gabi na bago makauwi,” tanong ko habang pinupunasan ang mga pinggan.

Lumingon siya sa akin at ngumiti nang bahagya, may halong pagod ngunit puno ng kabutihan. “Tama ang iyong napansin, Ichen. Ang aking bigasan ay nasa sentro ng bayan, halos dalawang oras na biyahe mula rito. Nandoon kasi ang pinakamadaling daanan ng mga magsasaka at mamimili. Kung ililipat ko pa rito sa baryo, kaunti lang ang bibili at hindi natin matutustusan ang ating pangangailangan. Kailangang magtiyaga, anak. Sanay na ako rito, huwag kang mag-alala.”

Habang nakikinig ako, unti-unti niyang ibinahagi ang kwento ng aming pamilya na hindi ko pa lubusang nauunawaan noon. “Alam mo ba, ang lugar na ito ang tunay na tinubuan at tahanan din ng iyong ina? Dito siya lumaki, dito siya naglaro sa mga bukirin, at dito niya naranasan ang pinakamasayang panahon ng kanyang kabataan. Ngunit noong nakilala niya ang iyong ama at nagpasya silang magpakasal, kusa siyang sumama sa kanya at lumipat sa malayong baryong iyon. Ilang taon kaming halos walang komunikasyon; mahirap ang biyahe at wala pang sapat na paraan noon para makausap agad ang isa’t isa. Kaya nang matanggap ko ang balita tungkol sa nangyari sa inyo, agad akong huminto sa lahat ng gawain at nagmadaling pumunta. Iyon lang ang pagkakataon na nakauwi muli ang paa ko sa inyong lugar.”

Ang bawat salitang kanyang binibitawan ay nagbigay sa akin ng mas malinaw na larawan. Naintindihan ko kung bakit tila pamilyar ang simoy ng hangin at ang amoy ng lupa dito—dahil ito ang lupa kung saan nagmula ang dugo ni Ina.

Ngunit sa kabila ng kapayapaang dala ng bagong tahanan, may isang damdamin sa aking puso na hindi ko maikaila o matakpan ng kahit anong kabutihan: ang matinding galit at poot sa aking ama. Sa bawat paghinga ko, sa bawat paggising ko sa umaga, at sa bawat pagpikit ko sa gabi, ang kanyang mukha at ang madugong pangyayari ang laging bumabalik sa aking isipan. Siya ang ugat ng lahat ng sakit, siya ang dahilan ng pagkawala ni Ina, at siya ang dahilan kung bakit pasan ko ang isang sumpang hindi ko naman hiningi.

Isang gabi, habang tahimik kaming kumakain, binanggit ni Tita Letlet ang paksang ito nang maingat. “Nakausap ko ang mga awtoridad bago tayo tuluyang umalis doon,” panimula niya nang mahinahon. “Nakakulong na ang iyong ama habambuhay. Wala na siyang pag-asang makalaya kailanman. Minsan, pinapayagan ang mga pamilya na bumisita sa mga bilangguan… kung nais mo, balang araw ay maaari nating puntahan siya doon.”

Biglang tumigil ang aking mga kamay sa pagkain. Napakuyom ko ang aking mga palad sa ilalim ng mesa at naramdaman ang pag-init ng aking buong katawan dahil sa matinding damdaming sumiklab sa loob ko. Mabilis akong tumingin kay Tita, at sigurado akong kitang-kita niya ang matinding pagtanggi sa aking mga mata.

“Hindi po!” mariing sagot ko, at nanginginig ang aking boses sa pagsisikap na pigilan ang emosyon. “Kahit kailan, kahit sa huling hininga ko, ayaw ko na siyang makita pa! Kahit habambuhay siyang nakakulong, wala na akong pakialam sa kanyang kalagayan! Ayaw ko siyang lapitan, ayaw ko siyang kausapin, at lalong ayaw kong pumasok sa lugar kung nasaan siya! Siya ang pumatay sa ating kapayapaan! Siya ang dahilan ng pagkamatay ni Ina! Kung pupuntahan ko pa siya, para na rin akong humingi ng paumanhin sa kanya—at hinding-hindi ko iyon gagawin!”

Nanlaki ang mga mata ni Tita Letlet sa aking biglaang pagsabog, ngunit hindi siya nagalit. Sa halip, ibinaba niya ang kanyang kubyertos, lumapit sa akin, at marahang ipinatong ang kanyang mainit na palad sa aking balikat.

“Tama na, Ichen… naiintindihan ko nang lubos,” sabi niya nang malumanay at puno ng pag-unawa. “Hindi kita pipilitin sa anumang bagay na labag sa iyong kalooban. Kung ganyan ang iyong nararamdaman, karapatan mong maramdaman iyan. Huwag mong pilitin ang sarili mong magpatawad kung hindi pa handa ang iyong puso. Ang mahalaga ay narito ka, ligtas ka, at magsisimula tayo ng panibagong yugto ng ating buhay.”

Sa kanyang mga salita, bahagyang humupa ang bigat sa aking dibdib. Ngunit nanatili ang aking desisyon: para sa akin, patay na ang aking ama noong gabing ginawa niya ang krimen. Wala na siyang puwang sa aking isipan at puso.

Sa paglipas ng mga araw, unti-unti kong nasanay ang aking sarili sa bagong takbo ng buhay. Dahil maaga pa akong natutong gumawa ng gawaing bahay, hindi naging mahirap para sa akin na tumulong kay Tita Letlet. Tuwing madaling-araw, bago pa man siya umalis papunta sa tindahan, gigising na ako upang maglinis ng bahay, maghanda ng almusal, at magligpit ng mga gamit. Pagkatapos kong pumasok sa paaralan, pag-uwi ko ay dumeretso ako sa kanyang bigasan upang tumulong—magtimbang ng bigas, mag-ayos ng mga sako, tumanggap ng mga suki, at magsilbing tagaasikaso habang abala siya sa ibang gawain.

“Mabuti ang iyong mga kamay, Ichen,” madalas niyang sabihin habang pinapanood akong magtrabaho nang maayos. “Mabilis kang matuto at masipag. Hindi mo ako pababayaan balang araw, alam ko iyan.”

“Gagawin ko po ang lahat ng makakaya ko, Tita,” sagot ko nang may tapat na ngiti. “Upang masuklian ang kabutihang ipinapakita ninyo sa akin. Wala na po akong ibang inaasahan kundi ang makatulong sa inyo.”

Dito rin sa lugar na ito natapos ko ang aking pag-aaral sa elementarya. Kahit na madalas ay may mga gabing gumigising ako dahil sa masasamang panaginip, at kahit na paminsan-minsan ay nararamdaman ko ang kakaibang hapdi at init sa aking balat na tila may gumagapang sa ilalim nito, itinago ko ang lahat ng ito. Ayaw kong maging pabigat kay Tita, at higit sa lahat, ayaw kong malaman ng sinuman ang madilim na sumpang dala-dala ko.

Sa araw ng aking pagtatapos, nakatayo ako sa entablado habang hawak ang aking sertipiko ng pagkilala. Sa hanay ng mga manonood, kitang-kita ko si Tita Letlet na nakatayo at nakangiti, habang may mga luha ng tuwa na dumadaloy sa kanyang mga pisngi. Pagkatapos ng seremonya, agad siyang lumapit at niyakap ako nang mahigpit.

“Tingnan mo, Ichen… natapos mo ang elementarya nang may karangalan,” sabi niya habang pinupunasan ang kanyang luha gamit ang dulo ng kanyang panyo. “Malaking hakbang ito para sa iyong kinabukasan. Alam kong marami ka pang pagsubok na haharapin, pero huwag kang matakot. Nandito lang ako, hinding-hindi kita iiwan.”

Habang nakayakap sa kanya, tumingala ako sa malawak at maaliwalas na kalangitan ng probinsya. Dito, tila nakalimutan ng mundo ang madilim na nakaraan ko. Dito, tinatanggap nila ako bilang si Ichen lamang—isang simpleng dalagang nag-aaral at tumutulong sa kabuhayan. Ngunit sa kaibuturan ng aking puso, alam kong ang kapayapaang ito ay pansamantala lamang. Ang sumpang isinumpa sa akin ay dala-dala ko pa rin, at ang tunay na pagsubok ay naghihintay pa lamang ng tamang panahon upang lumabas. Ngunit sa sandaling iyon, pinili kong huminga nang malalim at humawak sa pag-asa—kahit gaano pa ito kaliit.