Ang Pangarap Ng Isang Kabit

Kabanata 1 Ang Unang Aral Alas-kwatro pa lang ng madaling araw, gising na ang buong katawan ko. Hindi dahil sa ingay—kasi sa oras na ito, tahimik pa ang buong paligid, parang humihinga pa ang Iloilo bago magsimula ang gulo ng bagong araw—kundi dahil sa kinaugalian na ng katawan ko mula pagkabata. Sa murang edad, natutunan ko nang hindi kami katulad ng ibang bata na gigising lang kapag gusto na nilang maglaro o kumain. Kami, kailangang gumising habang madilim pa, dahil bawat oras ay mahalaga, bawat galaw ay may katumbas na barya, at bawat kislap ng pagkakataon ay dapat samantalahin para lang may mailagay sa lamesa. Dahan-dahan akong bumangon mula sa lumang banig na nakalatag sa sahig na gawa sa tabla. Ang aming maliit na bahay ay nasa dulo ng isang makipot na eskinita sa Arevalo—tahanang gawa sa pinaghalong kahoy at semento, matagal nang itinuturing ng iba na “maswerte” dahil may bubungan man lang at hindi basa kapag umuulan. Pero sa totoo lang, ito rin ang pinakamalinaw na palatandaan ng kung gaano kami kalayo sa ginhawang tinatamasa ng mga taong nakatira sa malalaki at magagandang bahay sa sentro ng bayan. Ang sahig ay malamig sa balat, at nararamdaman ko ang bawat bitak at dikit ng mga tabla habang lumalakad ako nang paa-langpatungo sa bintanang nakaharap sa maliit naming bakuran na halos puno na ng mga palayok at kasangkapan sa paglalaba. Doon ko siya nakita, gaya ng dati at gaya ng lagi. Si Lita Mateo, ang aking ina. Nakayuko siya sa harap ng malaking palangganang puno ng bula at maruming tubig na galing sa poso sa kanto. Nakasuot siya ng lumang daster na pinalaman na lang ng ibang tela sa mga punit na bahagi—palamuti na lamang ito ng panahon at hirap. Ang kanyang buhok ay nakatali nang maluwag, may ilang hibla na nakalugay at humaharang sa kanyang mukha, pero hindi niya ito maayos dahil puno ng sabon at dumi ang kanyang mga kamay. Ang mga kamay na ‘yon… kahit bata pa ako noon, kitang-kita ko na ang malaking kaibahan kumpara sa ibang nanay na nakikita ko. Magaspang, kulubot, puno ng kalyo at maliliit na sugat na matagal nang gumagaling pero laging nabubuksan ulit dahil sa walang humpay na trabaho. Ito ang mga kamay na nagtaguyod sa amin. Ito ang mga kamay na laging nagbibigay, kahit wala naman kaming sapat na maibigay para sa sarili namin. Lumapit ako nang dahan-dahan, iniiwasang makagawa ng ingay para hindi siya magulat. Ang hangin ay presko, amoy basa na damo at usok mula sa mga kalapit na bahay na nagpapainit na ng tubig para sa kape at agahan. “Nanay, maaga pa masyado,” bulong ko habang nakatayo sa likuran niya, pinagmamasdan ang bawat kilos niya. Napalingon siya, at sa kabila ng halatang pagod na bakas sa kanyang mga mata at sa bawat linya ng kanyang mukha, sumilay agad ang isang ngiti—yung uri ng ngiti na puno ng kabutihan, puno ng wagas na pagmamahal, pero puno rin ng lungkot na pilit niyang itinatago at tinatakpan para hindi ako mag-alala. “Gising ka na pala, Sabby? Huwag ka nang tumulong, anak. Maghanda ka na lang para sa eskwela. Mahaba pa ang lalakad mo papunta sa bayan, at mainit na naman ang araw na ito,” sagot niya, at inalis ang ilang hibla ng buhok na dumikit sa kanyang noo gamit ang likod ng kanyang braso na basa rin ng tubig at sabon. “Kaya naman kitang tulungan, Nanay. Maliit lang naman ang gagawin ko, at gusto kong matapos na agad ‘to para makapagpahinga ka kahit sandali,” sagot ko, at umupo ako sa maliit na bangkito na gawa sa kahoy sa tabi niya, kumuha ng ilang piraso ng damit at sinubukang gayahin ang paraan ng pagkuskos niya. Tumingin siya sa akin, kumunot ang noo pero nakangiti pa rin. “Hay naku, bata ka pa naman. Masakit ‘yan sa kamay. Dito, bigay mo na sa akin ‘yan. Ang trabaho ng matatanda ay hindi para sa mga bata.” “Nanay naman eh, nine years old na ako oh! Malaki na ako. Kaya ko na ‘to. Gusto lang kitang tulungan kasi… kasi nakikita kong pagod na pagod ka na lagi.” Huminto siya saglit sa ginagawa, pinunasan ang pawis sa noo gamit ang braso, at hinaplos ang buhok ko. Sa mga mata niya, nakita ko ang halo-halong damdamin—pagmamahal, lungkot, at awa sa sarili niyang kapalaran. “Alam ko anak, alam ko. Mabait ka talaga. Pero ito ang buhay eh. Ito ang tadhana natin. Basta basta mag-aral ka lang nang mabuti, ‘yun lang ang hinihiling ko. Para balang araw, hindi mo mararanasan ‘yang pinagdadaanan ko ngayon.” “Pero Nanay… bakit kailangang ganito tayo? Bakit kailangang ikaw ang laging nagtatrabaho habang ang iba ay nakakaupo lang?” tanong ko nang mahina, hindi sigurado kung tama bang itanong ko ‘yon. Bumuntong-hininga siya, malalim at mabigat. Tumingin siya sa malayo, sa dulo ng eskinita kung saan makikita ang mga bubungan ng mas malalalaki at mas magagandang bahay. “Dahil ganoon talaga, anak. Hindi lahat ay pantay-pantay sa mundo. Pero alam mo… kahit wala tayong pera, kahit luma ang bahay natin… mayaman pa rin tayo sa ibang bagay. Mayaman tayo sa kabutihan. Mayaman tayo sa katapatan. At ‘yan ang higit pa sa ginto o salapi.” “Talaga po ba, Nanay? Kung mayaman tayo sa kabutihan… bakit laging kulang ang pagkain natin? Bakit laging masakit ang katawan mo?” Nawala ang ngiti sa mga labi niya. Tumingin siya sa akin nang seryoso pero malumanay pa rin. “Mahalaga ‘yan sa puso, Sabby. Kapag mabuti ka at matapat, payapa ang isip mo. Walang takot, walang konsensyang marumi. Iyan ang kayamanang hinding-hindi mananakaw sa’yo.” Nakinig ako, gaya ng lagi kong ginagawa. Bata pa lang ako, sanay na sanay na akong makinig sa mga ganitong salita. Pero habang nagsasalita siya, habang inaabot niya ang mga damit na puno ng dumi at pawis, tumingin ako sa paligid namin. Tiningnan ko ang aming bahay—mga dingding na manipis na parang karton, bubungan na tumutulo kapag malakas ang ulan, mga kasangkapan na luma at sira-sira na at pilit na inaayos para magamit pa. Tiningnan ko ang sarili kong sapatos na may butas na sa ilalim, na tinatakpan ko lang ng piraso ng karton para hindi mabasa at maputik ang paa ko habang naglalakad papuntang paaralan. Tiningnan ko ang pagkain namin sa ibabaw ng mesa—kanin na may kasamang mais para dumami, at ulam na tinapa o asin lang dahil iyon lang ang kaya naming bilhin. Si Nanay Lita… siya ang pinakamabuting tao na nakilala ko, at walang halong biro ‘yon. Mula sa pagsikat hanggang sa paglubog ng araw, ang iniisip niya ay kung paano makakatulong sa iba, kung paano mapagbibigyan ang iba, at kung paano mapagaan ang buhay ng iba. Kapag may kapitbahay na walang makain, kahit kakarampot lang ang kanin sa aming kaldero at sapat lang sana para sa aming dalawa, hahatiin pa rin niya at ibibigay ang kalahati nang walang pag-aalinlangan. “Nanay, bibigyan mo na naman ba sila? Eh kulang na lang tayo eh,” minsan ay napapabulong na lang ako kapag nakikita ko siyang nagbabalot ng kanin para sa iba. “Hayaan mo na sila, anak. Mas kailangan nila ‘yan. Diyos ang bahala sa atin, hindi Niya tayo pababayaan,” sagot niya lagi, sabay ngiti na parang wala lang sa kanya ang gutom. Kapag may may sakit sa eskinita, siya ang unang magluluto ng sabaw, magdadala ng gamot, at magbabantay kahit buong gabi. Kapag may nagkakaproblema o nag-aaway, siya ang laging tagapakinig at taga-payo. At higit sa lahat, matapat siya. Hinding-hindi siya nandaraya. Kahit kakarampot lang ang sukli na hawak niya mula sa pamimili ng pagkain, ibinabalik niya nang buo at walang kulang. “Aling Lita, sigurado ka bang tama ito? Ang laki naman ng ibinalik mong sukli,” tanong minsan ng tindera sa palengke. “Oo naman Aling Marites, binilang ko nang maigi. Baka nagkamali lang kayo sa pagbigay. Hindi naman sa atin ‘yan eh,” sagot niya nang diretsahan ang tingin, walang bahid ng pagdududa o panlilinlang. Kahit walang nakatingin, kahit walang makakaalam, ginagawa niya ang tama, marangal, at ayon sa utos ng Diyos. Para sa kanya, ang katapatan ay higit pa sa yaman. Ang kabutihan ay higit pa sa ginto. Pero sa isip-isip ko… “Nanay, kung totoo ‘yang sinasabi mo… kung ang kabutihan at katapatan ay tunay na yaman at tunay na kaligayahan… bakit tayo ganito? Bakit tayo laging kulang? Bakit tayo laging pagod at hirap? Bakit tayo laging nasa ilalim habang ang iba, kahit hindi naman kasing bait mo, kahit hindi naman kasing tapat mo, ay nasa itaas at puno ng ginhawa, saya, at kayamanan?” Ang tanong na ‘yan ay hindi bago. Ilang taon ko na ‘yang bitbit sa isipan ko, tanong na paulit-ulit kong inaalala tuwing nakikita ko ang hirap na dinaranas niya. Pero ang sagot… ang sagot ay dumating noong hapong ‘yon. Ang araw na hinding-hindi ko makakalimutan hanggang sa huling hininga ko, ang araw na nabuo ang aral na humubog sa buhay ko, sa pananaw ko, at sa kung sino ako ngayon. Mga alas-dos ng hapon noon. Mainit na mainit ang sikat ng araw, tila tinutunaw ang aspalto sa kalsada at pinapawisan ang lahat ng nilalang sa paligid. Umuwi ako galing sa paaralan, pawisan, pagod, at uhaw na uhaw, pero kailangan ko pang tumulong magbitbit ng tubig mula sa poso sa kanto. Malayo-layo rin ito mula sa amin, pero kailangan, dahil mahal ang tubig na dumadaan sa gripo at hindi namin kayang bayaran araw-araw. Habang papalapit ako sa aming eskinita, bitbit ang mabigat na timba, narinig ko ang ingay. Hindi karaniwang ingay ng mga batang naglalaro o nagtatalakayan na kapitbahay. Ito ay tunog ng makinang malakas at makinis—tunog ng sasakyang hindi pangkaraniwan sa lugar namin, tunog na maririnig mo lang kapag dumadaan ka sa bayan o malapit sa mga mamahaling establisyimento. Paglingon ko, nakita ko ito. Isang itim na sedan, makintab at bagong-bago pa, nakaparada sa tapat mismo ng bahay namin. Kumikinang ito sa sikat ng araw, at ang bawat bahagi nito ay sumisigaw ng halaga, karangyaan, at kapangyarihan. Napahinto ako at napatingin. Bihira kasing may ganitong sasakyan na dadaan dito, lalo na’t makipot, maalikabok, at lubak-lubak ang daanan namin. Bumaba ang dalawang tao mula sa loob ng sasakyan. Una, isang lalaki. Matangkad, maputi, maayos ang gupit ng buhok, at malinis tingnan. Nakasuot siya ng puting polo na presko at walang dumi, nakabukas ang dalawang butones sa leeg para maging presko, at nakabihis ng pantalon na maong na maganda ang tabas at gawa sa mamahaling tela. Amoy mamahaling pabango siya—amoy na hindi ko matukoy noon, pero alam kong galing ito sa mga tindahan sa gitna ng lungsod na hindi namin kayang pasukin dahil sa mahal ng presyo ng kahit anong nandoon. Siya ang tatay ko. Ilang taon na rin mula noong huli ko siyang nakita. Ang huling alaala ko sa kanya ay puno ng iyak, sigawan, at sakit ng damdamin. Noong umalis siya sa amin noon, sinabi niyang “maghahanap lang ng mas magandang trabaho” sa ibang lugar at babalik kapag maayos na ang lahat at may ipon na kami. Pero hindi siya bumalik. Wala man lang siyang ipinadalang sulat o pera. At ngayon, nakikita ko kung ano ang ibig niyang sabihin sa “mas magandang trabaho.” Nakikita ko kung saan siya napunta at kung paano siya namumuhay habang kami ay dito nagtitiis sa hirap at gutom. Kasunod niyang bumaba ang isang babae. Sa edad na siyam na taong gulang pa lang ako noon, alam ko nang maganda siya. Hindi lang basta maganda—maganda sa paraang nakakahalina at nakakatakot. Mahaba at tuwid ang kanyang buhok, kulay itim na may halong kintab na parang seda na hinahangin. Maputi at makinis ang kanyang balat, walang kapintasan, walang peklat, walang bakas ng hirap o pagod. Ang kanyang ilong ay matangos, ang mga mata ay malalaki at tila laging tumitingin nang mataas at mapanghamon. Nakasuot siya ng kulay asul na damit na dumidikit sa hugis ng katawan, gawa sa telang malambot at presko na kumikislap kapag tinatamaan ng araw. Ang kanyang sapatos ay matataas na takong, at sa bawat hakbang niya sa semento, may tumutunog na tak-tak-tak na tila nagpapahayag ng kanyang pagdating at kahalagahan. May suot siyang hikaw at kwintas na kumikinang, at sa kanyang mga daliri ay may mga singsing na malalaki at makintab na tila mga mata na nakatingin sa amin. Pero higit sa pisikal na anyo at ganda, ang nakatawag ng pansin ko ay ang kanyang tindig at kilos. Mataas ang noo niya. Ang tingin niya sa paligid—sa mga bahay namin na luma at sira, sa mga kapitbahay na nakatingin dahil sa gulat, sa alikabok sa daanan—ay puno ng paghamak at pagkadiri. Tinitingnan niya ang lahat na parang mas mababa sila sa kanya, na parang wala silang halaga kumpara sa kanya, parang mga insekto lang kaming humaharang sa daan niya. “Grabe naman dito,” rinig kong sabi niya habang pinapagpag ang hangin sa harap ng kanyang mukha gamit ang maliit at makulay na abaniko. Ang boses niya ay matinis, malinaw, at puno ng awtoridad—boses ng taong sanay na sanay na sinusunod at pinakikinggan. “Amoy luma at dumi. Amoy hirap at gutom. Dito ka ba talaga tumira noon? Nakakapangit naman tingnan, nakakahiya pang dalawin. Mabuti na lang talaga at umalis ka na dito at sumama ka sa akin. Tingnan mo naman ang mga tao dito… kawawa talaga sila. Pero alam mo naman siguro, ganoon talaga ang mga taong mahina at masyadong mabait. Wala silang nararating sa buhay. Ang kabutihan ay para lang sa mga taong walang alam dumiskarte, walang alam lumaban, at walang alam kundi magpagamit sa iba.” Napahigpit ang hawak ko sa timba na bitbit ko. Ang bawat salitang binitiwan niya ay parang karayom na tumutusok sa murang isipan ko, parang kutsilyong humihiwa sa puso ko habang nakikinig ako. Masakit, napakasakit, pero hindi ako makagalaw, hindi ako makasagot. Naglakad sila papasok sa aming maliit na bakuran. Si Nanay Lita, na noon ay nagwawalis ng alikabok at tuyong dahon, ay napatigil. Tiningnan niya ang tatay ko, tiningnan niya ang babaeng kasama nito. Walang galit sa mukha ni Nanay, walang poot, walang hinanakit. Nakita ko ang lungkot, ang sakit, at ang pagtanggap. Dahil mabait siya, dahil matapat siya, dahil sanay siyang magparaya, sanay siyang magtiis, at sanay siyang intindihin ang iba kahit siya mismo ang nasasaktan. “Nandito pa ba ang mga lumang gamit ko? Yung mga kahon sa ilalim ng bintana, yung mga damit at papel ko noong nakaraan?” tanong ng tatay ko nang walang emosyon. Parang hindi niya kilala ang babaeng nasa harap niya, ang babaeng nagpalaki sa anak niya habang siya ay nagsasaya at yumayaman sa ibang lugar. “Kukunin lang namin at aalis na rin agad. May lakad pa kami sa bayan, may pupuntahan kaming party.” Hindi man lang siya nagtanong kung kumusta kami. Hindi man lang siya tumingin sa akin na nakatayo sa may gate, basa ng pawis at bitbit ang mabigat na timba. Para sa kanya, wala kaming halaga. Ang mahalaga lang ay ang mga gamit niya at ang babaeng kasama niya na puno ng yaman, ginhawa, at saya. “Opo, nandoon pa rin. Hindi ko ginalaw, inalagaan ko pa nga para hindi masira,” sagot ni Nanay Lita nang mahina at malumanay. Yumuko siya at naglakad papunta sa gilid ng bahay para kunin ang mga kahon na puno ng alikabok. Ang bawat hakbang niya ay mabigat. Ang likod niya ay nakakuba dahil sa hirap at trabaho, habang ang likod ng babae ay tuwid at mataas dahil sa yaman at kapangyarihan. Habang inaabot ni Nanay ang mga kahon, tinitigan siya ng babae mula ulo hanggang paa—mula sa gusgusin at lumang damit ni Nanay, sa magaspang at maruming kamay, hanggang sa mukhang puno ng linya at bakas ng pagod. At sumilay sa labi niya ang isang ngiti—hindi ng kasiyahan, kundi ng panghahamak at pang-unawa. “Alam mo ba, Ale,” simula niya, malakas ang boses para marinig ng lahat ng nakatayo sa paligid at nakasilip sa kanilang bintana, “sa mundong ito, hindi sapat ang pagiging mabait lang. Hindi sapat ang pagiging matapat. Tingnan mo ang sarili mo… napakabuti mong tao, napakatapat, napakamasunurin… pero ano ang nakukuha mo? Wala. Wala ka bang nakikita? Ang mga taong katulad mo… kayo ang laging napag-iiwanan. Kayo ang laging inaabuso. Kayo ang laging naghihirap. Alam mo kung bakit? Kasi masyado kayong mabait. Kasi hindi kayo marunong dumiskarte. Kasi hindi kayo matalino. Kasi masyado kayong marangal para sa mundong ito. Ako naman… alam ko kung paano maglaro. Alam ko kung paano kunin ang gusto ko. Alam ko kung paano gamitin ang lahat at lahat ng tao para sa sarili ko. At tingnan mo ako… nandito ako, may lahat ng gusto ko, kasama ang lalaking gusto ko, namumuhay nang maginhawa at masaya. Ikaw? Nandito ka pa rin, nagwawalis ng dumi, naglalaba ng damit ng iba, nagtitiis sa gutom at hirap. Iba talaga ang kapalaran ng matalino at maganda kumpara sa mga mababait lang at walang alam.” Hindi sumagot si Nanay Lita. Yumuko lang siya lalo, tinanggap ang lahat ng masasakit na salita, tinanggap ang lahat ng panghuhusga at pangmamaliit. Dahil mabait siya, sabi niya sa akin minsan, “huwag mong sasagutin ang masama ng masama, anak. Hayaan mo sila, Diyos ang bahala.” Pero sa sandaling iyon, habang nakatayo ako doon, habang naririnig ko ang bawat salita ng babae at nakikita ko ang bawat kilos at galaw niya na puno ng pagmamalaki… habang nakikita ko naman si Nanay Lita na tahimik, lugmok, at masakitin ang damdamin… nabuo ang lahat sa isip ko. Ang mga tanong ko, ang mga pagdududa ko… lahat ‘yon ay sinagot na ng reyalidad na nasa harap ko. Kitang-kita ang kaibahan. Sa isang panig, si Nanay Lita: mabuti, matapat, mapagmahal, marangal… pero naghirap, lugmok, inaapi, nilalait, at kulang sa lahat. Sa kabilang panig naman, ang babae: maganda, matalino, maparaan, matapang, at nakukuha ang lahat ng gusto niya… mayaman, masaya, respetado, iginagalang, at nasa tuktok ng buhay. Umalis sila. Umalis sila habang tumatawa at nagkukuwentuhan tungkol sa mga lugar na pupuntahan nila at mga mamahaling bagay na bibilhin nila. Naiwan kaming nakatayo sa alikabok at init ng tanghaling tapat. Naiwan kaming bitbit ang aming kabutihan at katapatan, pero wala namang maipakain sa tiyan. Lumapit ako kay Nanay Lita. Nakita ko ang luha na pumatak sa kanyang pisngi, mabilis niyang pinunasan gamit ang likod ng palad niya dahil ayaw niyang makita kong umiiyak siya. “Nanay…” tawag ko nang mahina. Nakangiti siya ulit, yung ngiting pilit na ginagawang masaya kahit durog na durog na ang puso niya. “Ayos lang ‘yun, anak. Hayaan mo na sila. Ang mahalaga, malinis ang konsensya natin. Ang mahalaga, mabuti tayong tao. Ang mahalaga, mahal tayo ng Diyos.” Pero habang sinasabi niya ‘yon, habang tinitingnan ko ang aming bahay, ang aming damit, ang aming pagkain, at ang aming buhay… nabuo ko na ang konklusyon na hindi na kailanman mababago sa isip ko. Ang aral na huhubog sa bawat desisyon ko, bawat kilos ko, bawat pangarap ko, at bawat hakbang ko mula noon. Maging mabuti pero maghihirap. Maganda at matalino pero umasenso. Napakasakit isipin. Napakasakit tanggapin. Napakasakit aminin. Pero ito ang katotohanang nakita ko mismo sa sarili kong mga mata. Ito ang katotohanang itinuro sa akin ng buhay mismo, hindi ng mga libro, hindi ng mga pari, hindi ng mga guro. Ang kabutihan at katapatan ay maganda lang pakinggan, maganda lang basahin, maganda lang ituro… pero sa totoong buhay, sa totoong mundo kung saan kailangan mong kumain, kailangan mong manamit, kailangan mong magkaroon ng tirahan, at kailangan mong mabuhay nang may dangal… hindi ‘yon ang panalo. Ang panalo ay ang matalino. Ang panalo ay ang maganda. Ang panalo ay ang taong marunong dumiskarte, marunong gumamit ng pagkakataon, at handang gawin ang lahat para hindi siya mapag-iwanan at mapahiya. Nang gabing iyon, habang nakahiga kami sa magkatabing banig at naririnig ko ang mahina niyang paghikbi habang akala niya ay tulog na ako… gumawa ako ng pangako sa sarili ko. Isang pangako na mula noon, naging batas ko na. “Nanay, mahal na mahal kita. Ikaw ang pinakamabuting tao sa mundo, at hinding-hindi ako mahihiyang ikaw ang nanay ko. Hinding-hindi ako mahihiyang anak mo ako. Pero Nanay… hindi ako magiging katulad mo. Hindi ko kayang dumaan sa pinagdadaanan mo. Ayokong maghirap. Ayokong tratuhin ng ganyan. Ayokong maging kawawa. Ayokong laging magparaya at laging talo. Kung para umasenso ay kailangang maging matalino, maganda, at matapang—kahit minsan ay hindi na masyadong mabuti, kahit minsan ay kailangang gumamit ng ulo higit sa puso… gagawin ko. Dahil sa mundong ito, hindi ang mabuti ang nananalo. Ang matalino at maganda ang nananalo.” At sa huling bahagi ng gabing iyon, habang nakapikit ako at paulit-ulit na inaalala ang mukha ng babaeng kasama ng tatay ko… sa halip na galit o poot, may kakaibang damdaming tumubo sa loob ko. Isang damdaming hindi ko pa lubusang maunawaan noon, pero sigurado akong magsisimula ng ibang kabanata sa buhay ko. Ang damdaming iyon ay hindi galit… kundi paghanga. At ako si Sabrina Mateo, ang bida sa kwentong ito.