ANG DILAW NA LAPIS ( Airah,s Life True Story)

Ako si Airah. Isang batang babae na isinilang sa isang mundong tila sadyang ipinagkait ang sarili nitong biyaya sa amin. Lumaki ako sa isang lupang bagama't kilala sa buong bansa dahil sa matatamis na plantasyon ng asukal at malalawak na hacienda ay napakaitim at napakaiting naman pagdating sa pagkakaloob ng hustisya sa mga tulad naming nasa pinakamababang antas ng lipunan. Ang aming bahay ay hindi maituturing na proteksyon laban sa bagsik ng kalikasan. Ito ay isang tagpi-tagping istraktura na binuo mula sa mga lumang piraso ng kahoy, kawayan na pinaghati-hati, at mga kinakalawang na yero na nakuha lamang kung saan-saan o ipinamahagi ng mga politiko tuwing sasapit ang eleksyon. ‎Ang bubong namin ay parang salaan. May mga butas ito na kapag sumisikat ang matinding sikat ng araw ay lumilikha ng maliliit na guhit ng liwanag sa aming lupang sahig. Sa unang tingin, tila ba ito mga bituin na bumaba sa lupa upang bigyan kami ng pag-asa. Ngunit kapag ang langit ng Negros ay nagdilim at nagsimulang humampas ang malakas na bagyo, ang mga munting "bituing" iyon ay nagbabagong-anyo. Sila ay nagiging mga luhang pumatak sa aming banig, sa aming mga natitirang tuyong damit, at sa aming mga hubad na balat. ‎Sa edad na pito, natutunan ko nang yakapin ang aking sariling mga tuhod nang napakahigpit tuwing gabi. Sa ilalim ng basang kumot na amoy amag at putik, pinipigilan ko ang panginginig ng aking maliit at payat na katawan. Hindi lamang dahil sa lamig ng hanging pumapasok sa mga siwang ng aming dingding, kundi dahil sa matinding kawalan sa aking loob. Ang gutom ay may sariling uri ng lamig—isang lamig na nanggagaling sa pinakamalalim na bahagi ng iyong katawan, na kahit anong kapal ng kumot o kahit anong higpit ng yakap ng iyong ina ay hindi kayang painitin. Ito ay lamig na sumisipsip sa iyong lakas hanggang sa pakiramdam mo ay magiging isa ka na rin sa mga tuyong dahon sa labas. ‎"Nay..." bulong ko isang gabi, habang ang tunog ng malalaking patak ng ulan sa aming bubong ay sumasabay sa tila kulog na tunog ng aking tiyan. "May kakainin ba tayo bukas?" ‎Ang tanong na iyon ay isang matalim at kinakalawang na kutsilyo na paulit-ulit kong isinasaksak sa puso ng aking ina, bagama't hindi ko iyon sinasadya sa aking kamusmusan. Sa tuwing maririnig ni Nanay ang tanong na iyon, makikita ko ang bahagyang pagbaba ng kanyang mga balikat. Ang kanyang leeg ay tila nawawalan ng lakas na dalhin ang kanyang ulo. Umiwas siya ng tingin, titingnan ang madilim at malamig na sulok ng aming kusina kung saan ang aming lumang palayok ay nakataob at walang kahit isang butil ng bigas na nakadikit sa gilid nito. Pagkatapos, haharapin niya ako nang may pilit na ngiti—isang ngiting hindi umaabot sa kanyang mga mata na puno ng pagod at pagsisisi. Yayakapin niya ako nang napakahigpit, tila ba sinusubukan niyang ipasa ang kanyang sariling init at pagmamahal upang punan ang malaking puwang sa aking sikmura. ‎"Matulog ka na muna, Airah, anak," malambing ngunit nanginginig niyang bulong habang hinahaplos ang aking buhok na magaspang dahil sa kawalan ng maayos na shampoo. "Sabi ng pastor sa kapilya, may awa ang Diyos. Bukas, baka may makuhang trabaho ang Tatay mo sa kabilang baryo, o baka pautangin tayo ng may-ari ng tindahan sa kanto. Makakabili rin tayo ng bigas. Matulog ka na." ‎Ngunit sa murang edad, natutunan ko na ang "bukas" ay isang salitang madalas mapako sa aming buhay. Ang "awa ng Diyos" ay tila napakatagal dumating sa aming maliit na sulok ng mundo. Lumaki ako sa hirap na ang salitang *swerte* ay may ganap na ibang kahulugan kumpara sa diksyonaryo ng mga taong may kaya. Para sa ibang bata na nakikita ko sa bayan, ang swerte ay ang pagkakaroon ng bagong laruan, magandang damit na walang tahi, o pagpunta sa mall upang kumain ng ice cream. Para sa akin at sa pamilya ko, ang swerte ay kapag nakakain kami ng isang beses sa loob ng isang buong araw. Ang makaisang kain ay parang isang malaking pista na dapat naming ipagpasalamat nang nakaluhod sa harap ng aming altar. ‎Madalas, ang isang beses na iyon ay hindi pa pagkain na maituturing na nakabubusog o masustansya. Isang mangkok ng kanin na binababad sa mainit na tubig at rinedansan ng kaunting asin para lang may lasa ang aming lalamunan. O kaya naman ay asukal na pula na hinalo sa natirang bahagi ng saging na saba na nakuha mula sa bakuran ng aming kapitbahay. Kakainin namin ito nang dahan-dahan, ninanamnam ang bawat butil ng bigas, sinusubukang patagalin ang bawat nguya upang maramdaman ng aming utak na kami ay nabubusog. Ngunit pagkalipas ng ilang oras, ang panandaliang lunas na iyon ay naglalaho at ang gutom ay muling magbabalik, mas matalim, mas marahas, at mas walang pakundangan. ‎Naaalala ko pa ang isang partikular na hapon noong ako ay humigit-kumulang siyam na taong gulang pa lamang. Iyon ang panahon na ang tagtuyot ay matagal nang nananalasa sa aming lalawigan. Ang mga malalawak na bukid ng tubo na dati ay berdeng-berde ay naging kulay kape at tuyot. Ang lupa sa aming paligid ay nagkabitak-bitak na parang mga sugat sa balat na hindi kailanman gumaling. Walang trabaho sa mga sakahan dahil ang mga may-ari ng lupa ay nagbawas ng mga manggagawa upang makatipid. Ang aking Tatay ay umalis patungo sa malalayong bahagi ng Negros upang magbakasakali bilang kargador o kahit anong pwedeng pasukan, ngunit tatlong araw na siyang hindi bumabalik at walang anumang balita o perang ipinapadala sa amin. ‎Sa loob ng dalawang araw bago ang hapong iyon, walang pumasok na pagkain sa aming bahay. Ang aming nakaimbak na asin ay ubos na, at maging ang asukal na madalas naming ginagamit amg pantawid-gutom ay wala na ring natira kahit mumo sa loob ng garapon. Ang aking mga kapatid ay nakahiga na lamang sa aming banig, masyadong nanghihina upang makatayo o kahit umiyak man lang. Ang kanilang mga mata ay malalim, tuyot, at walang anumang ningning ng pagkabata. Ang aking ina naman ay nakaupo sa tabi nila, tahimik na lumuluha habang hinahaplos ang kanilang mga tuyong tiyan. Walang kuryente sa aming bahay, at ang taming liwanag na nagmumula sa labas ay ang mapulang sikat ng araw na unti-unting lumulubog sa likod ng mga bundok. ‎Hindi ko na kayang tiisin ang eksenang iyon. Pakiramdam ko, kung mananatili ako sa loob ng bahay na iyon na nakatingin lamang sa aking pamilya na unti-unting nanghihina, may mamamatay sa amin bago sumikat ang araw. Ang takot na iyon ay mas matindi pa kaysa sa anumang takot sa multo o dilim. ‎Kumuha ako ng isang lumang sako ng pataba na nakita ko sa likod-bahay na may butas-butas pa sa gilid at nagpasyang maglakad patungo sa bayan. Sa edad kong siyam na taon, alam ko na ang ibig sabihin ng mabuhay sa mundong ito. Alam ko na walang sinumang kakatok sa aming pinto para bigyan kami ng pagkain dahil ang lahat sa aming baryo ay naghihirap din. Kung gusto naming makaligtas, kailangan naming gumawa ng paraan. Ang layunin ko noong hapong iyon ay simple: maglakad sa gilid ng mga kalsada at maghanap ng anumang bagay na pwedeng maibenta sa pinakamalapit na junk shop—lumang bakal, mga plastic na bote, basyong lata ng gatas, o kahit mga lumang dyaryo. Anumang bagay na pwedeng palitan ng kahit limang piso upang maibili ng tatlong pirasong pandesal para sa aking mga kapatid. ‎Ang init ng sikat ng araw noong araw na iyon ay tila isang parusa mula sa langit. Ang alikabok sa kalsada ay sumasama sa aking pawis, lumilikha ng maputik na guhit sa aking mukha, leeg, at braso. Ang aking mga paa, na walang sapat na proteksyon kundi ang isang manipis at pudpod na tsinelas na gawa sa goma na may tali lamang na alambre sa gitna upang hindi tuluyang matanggal, ay tila nasusunog sa tuwing tatapak sa semento ng highway. Ngunit mas masunog ang pakiramdam sa loob ng aking dibdib. Ang aking sikmura ay tila isang tuyong balon na kinakain ang sarili nitong pader. Bawat hakbang ko ay sinasabayan ng matinding hilo, at ang aking paningin ay paminsan-minsang nagdidilim. ‎Nakarating ako sa sentro ng bayan pagkatapos ng halos dalawang oras na paglalakad. Ang bayan ay buhay na buhay, taliwas sa katahimikan at kamatayan na nararamdaman ko sa aming baryo. Maraming tao ang namimili sa palengke, ang mga tricycle at dyip ay walang tigil sa pagbusina, at ang mga tindahan ng pagkain ay puno ng mga taong nakangiti at nag-uusap. Napadpad ako sa likod ng isang maliit ngunit sikat na kainan sa tabi ng palengke kung saan matatagpuan ang kanilang kusina at basurahan. ‎Mula sa malaking exhaust fan ng kusina ng kainan, lumabas ang makapal na usok na may amoy ng inihaw na baboy, bagong saing na kanin, at piniritong manok. Ang amoy na iyon ay tila isang pisikal na puwersa na tumama sa aking mukha. Biglang naglaway ang aking tuyot na bibig, at naramdaman ko ang pag-ikot ng aking sikmura. Ang aking mga tuhod ay nanginig sa matinding panghihina, at napakapit ako sa magaspang na pader ng gusali upang hindi ako tuluyang matumba sa semento. ‎Habang nakatayo ako roon, nanginginig at naglalaway sa amoy ng pagkain na hindi ko kayang bilhin, nakita ko ang isang lalaking naka-uniporme na lumabas mula sa pinto sa likod ng kusina. May dala siyang isang malaking itim na plastic bag ng basura. Lumapit siya sa isang malaking asul na drum na nagsisilbing basurahan ng kainan at doon niya itinapon ang supot bago bumalik sa loob at isara ang pinto nang malakas. ‎Tumingin ako sa aking paligid. Ang eskinita ay tahimik at walang ibang tao kundi ako at ang malaking basurahan na iyon na nililipad ng ilang langaw. ‎May isang boses sa aking isip na nagsabing tumakbo ako palayo. Ang aking guro sa paaralan ay laging nagsasabi na ang pagiging malinis, marangal, at may dignidad ay ang pinakamahalagang katangian ng isang bata. Naalala ko ang mukha ng aking ama na laging nagpapaalala sa amin na kahit mahirap kami, hindi kami magnanakaw, hindi kami gagawa ng masama, at pananatilihin naming malinis ang aming pangalan. ‎Ngunit ang dignidad ay isang marangyang konsepto na para lamang sa mga taong may laman ang tiyan. Ang dignidad ay hindi kayang magpatigil sa pag-iyak ng aking nagugutom na kapatid. Ang dignidad ay hindi kayang maglagay ng pagkain sa aming hapag. Kapag ang gutom ay umabot na sa yugto na tila ba unti-unti nang pinapatay ang iyong katawan, ang lahat ng itinuro sa iyo tungkol sa kahihiyan ay naglalaho. Ang tanging natitira na lamang ay ang primitive na instinto na mabuhay at iligtas ang mga taong mahal mo. ‎Dahan-dahan, tila may sariling isip ang aking mga paa, lumapit ako sa asul na drum. Ang amoy na nagmumula rito ay hindi na ang mabangong inihaw na karne; ito ay halo-halong amoy ng nabubulok na gulay, panis na sabaw, at kemikal mula sa sabon na ginamit sa paglilinis ng sahig. Sumakit ang aking ilong, at naramdaman ko ang pag-akyat ng asido mula sa aking tiyan patungo sa aking lalamunan. Ngunit pinilit ko ang aking sarili na huwag sumuka. Kung susuka ako, mawawalan ako ng lakas na kailangan ko upang makauwi. ‎Itinaas ko ang aking mga kamay at binuksan ang takip ng basurahan. Doon, sa ibabaw ng tambak ng mga maruruming tissue, basang papel, at balat ng gulay, nakita ko ang plastic bag na itinapon ng lalaki kanina. Bahagya itong nakabukas. Sa loob nito, nakita ko ang ilang piraso ng tira-tirang kanin na nakabalot sa papel, kalahating piraso ng fried chicken na may kaunti pang laman sa buto, at isang buong tinapay na tila ba tinapon lamang dahil bahagyang natuyuan at hindi nagustuhan ng customer. Nanginginig ang aking maliliit at maruruming kamay habang inaabot ko ang loob ng basurahan. Sa bawat daliri kong dumadampi sa malagkit at malamig na dumi ng basura, naramdaman ko ang isang matinding kirot sa aking puso na mas masakit pa sa gutom.