Dating Pilipinas

chapter 7

Matapos mapanan~gisan at malapatan n~g gamot na laban sa pagkatunaw ay

isinisilid sa kabaong, datapwa't bago isilid ay ginagayakan at

nilalagyan n~g m~ga putól-putól na gintô sa bibig at sa m~ga mata[27].

Ang kabaong naman ay buong kahoy na may takip na lapat: anopa't, di

masisimuyan n~g han~gin ang loob, at ang tabas at anyô ay parang

munting bangka.

Pagkatapos n~g lahat na ito ay inililibing at sa paglilibing ay walang

ano mang paghahatiran ó kung sakali ma'y ang m~ga kasambahay lamang

ang nagsisisama; n~guni't ani Colin, ay may m~ga tagapanaghoy na

nagsisipanan~gis.

       *       *       *       *       *

=PAGLILIBING=

Tungkol dito sa paglilibing ay iba ang sa m~ga taga Bisaya at iba ang

sa m~ga taga Hulo at Mindanaw.

Ang m~ga Tagalog ay naglilibing n~g kanilang bangkay sa kanikanyang

sariling bahay, na iniin~gatang malaon sa m~ga kaban ang m~ga buto[28]

at iginagalang ang m~ga bun~go[29] na parang buhay at kaharap.

Ang m~ga kabaong na ito ay inilalagay sa tatlong dako, ayon sa ibig at

pasya n~g namatay: sa itaas n~g bahay na kasama n~g m~ga hiyas[30] ó

sa ibaba kaya sa lapag ó kun dili ay sa silong na inilalagay sa hukay

na di tabon at nababakuran, saka sinisipin~gan n~g isang baul na punô

n~g m~ga pinakamaiging damit n~g namatay at tuloy hinahainan n~g

sarisaring pagkain sa oras oras. Ang m~ga lalaki ay sinisipin~gan n~g

kanilang m~ga kasakbatan at ang m~ga babae ay n~g kanilang

kasangkapang pangawa.

Kung minsan ay inilalayo sa bahay at kung gayon ay nagsisiga sa silong

at tuloy tinatanuran ang bahay dahil sa baka magbalik at kunin ang iba

pang nan~gatitira, n~guni't ani Delgado ay dahil sa nilalapitan n~g

asuwang ó n~g ibang hayop at sinisira ang kabaong hangang sa

umalin~gasaw at di tuloy main~gatan.

Pagkatapos na mailibing ang bangkay ay nagdiriwang n~g isang kasayahan

sa ikatlong araw na ang tawag ani P. San Antonio, ay _tibaw_ at sa

bahay n~g namatayan idinaraos[31]. Sa pagdiriwan n~g kasayahang ito

ay naglalagay sa pintuan n~g bahay n~g isang pasóng tubig upang

mapaghugasan, n~g isang banig na may abo upang mabakas ang m~ga paa sa

pagpasok; at sa dulang ay tinataanan n~g pinakapan~gulong upuan ang

namatay saka nagkakaina't naglalasin~gan na tuloy inaawit ang

pamumuhay at kagalin~gan n~g namatay, kung siya'y naging magaling na

man~gan~gaso ó mamamalakaya ó sa ibang bagay kaya.

Ang m~ga taga Bisaya naman ay karaniwang naglilibing sa m~ga

yun~gib[32] n~g m~ga bundok at ang tabi n~g libin~gan ay hinahainan

n~g m~ga pagkain at sinisipin~gan n~g kaban n~g damit at kung lalaki

ay sinisipin~gan n~g m~ga kasakbatang ginagamit nila gaya n~g sibat

kalasag at ibp. tuloy pinababaunan n~g m~ga kambing baboy usa at ibp.

at kung sakaling naging matapang at mabuting mangdidigma, ay

sinasamahan n~g aliping may sakbat; kung sakaling magdaragat ang m~ga

kasangkapan naman sa pagdaragat at sinasamahan kung minsan n~g m~ga

mangagaod at m~ga alipin[33] na kanyang makakatulong at ang tawag

dito n~g m~ga taga Bisaya ay _bálon_ na sa Tagalog ay _baon_; at kung

babae naman ay m~ga kagamitan n~g babae ang isinisiping gaya n~g m~ga

panghabi kayo at ibp.

Nagsisipaglibing din naman sa m~ga batong burol[34] na malapit sa

dagat at sa ibabaw n~g isang malapad na bato sa Katbalogan ani Delgado

ay nakita niya ang maraming kabaong at m~ga bun~go at buto. Ang m~ga

gayong dako na pinaglilibin~gan ay lubhang pinagpipitaganan nila,

dahil sa kapaniwalaang kung yao'y bangitin ó galawin ó lapastan~ganin

ay may mangyayari sa kanila na ang kanilang tawag ay _balin_ ito'y

dili iba't maging bato, ó magkasakit ó matamaan n~g kidlat ó iba pang

kapahamakan kaya: kaya't sa m~ga dakong libin~gan nila ay naglalagay

n~g bantay ó tanod upang huag daanan n~g ano mang sasakyan at sino man

ay huag magsalita n~g kahit ano sa gayo't gayong panahon, dahil sa

malaking kasalanan sa kanila ang lumabag sa gayong ugali.

Sa Hulo at Mindanaw naman ay iba; iniupo ang bangkay sa isang upuang

maybutas pagkatapos ay nilalamnan ang katawan n~g alkampor na

isinisilid sa pamamag-itan n~g isang panghihip na bungbóng na

hinihipan sa bibig at sa ganitong paraan ay napananatili ang bangkay

at di natutunaw. Matapos ito ay inililibing n~g paupo[35] sa yun~gib

na kanilang ginagawa sa ilalim n~g lupa, saka hinahainan sa harap n~g

isang bungbong na tubig, isang pingang ikmo at n~g iba't ibang pagkain

pa, at niwawakasan sa pagdaraos n~g kanilang kaugaliang pagdiriwan, na

ani Delgado, ay naaáyon sa pananalig kay Mahoma at kay Pitágoras.

       *       *       *       *       *

=PAGLULUKSÂ=

Tungkol naman sa pagluluksa, ani Chirino, ay nagdadamit n~g itim ang

m~ga tagalog at hindi kumacain n~g carne't isda, kundi kaunting gulay

lamang, at ang tawag sa ganitong pagcuculasiyón ay _sipa_; n~guni't

ani Delgado ay hindi kumacain n~g canin, hangang sa di macabihag (n~g

kaaway marahil) at nagdadamit n~g yantók na inikid na umaabot hangang

sa bisig, at ang ipinagpapawing gutom lamang ay saging at kamote: ano

pa't kung hindi makabihag ay nagluluwat n~g hangang isang taón na

nan~gan~galirang at nan~gan~gayayat tuloy, at ang tawag, anya, sa

kaugaliang ito ay _maglahi_.

Ang m~ga taga Bisaya kung nagluluksa ay nag-dadamit n~g puti, saka

nag-aahit n~g buhok sa ulo at gayon din sa kilay na pinakatanda n~g

kanilang pagdaramdam.

Pagka pan~gulo ang namatay ay tumatahimik ang bayan n~g malaon ó ilang

araw ayon sa kalagayan n~g namatay, at sa boong panahong ito ay walang

maririnig na pukpukan ó kain~gay man sa alin mang bahay. At ang m~ga

tao sa pangpan~gin ay naglalagay n~g pinagcacakilanlang tanda upang

huag daanan n~g anomang sasakyán na ang lumabág sa ugaling itó ay

nagdaranas n~g maban~gis na parusa.

Ang namatay sa digma ay ipinagdiriwan n~g di kawasa sa kanilang m~ga

panaghoy at sa kanilang paghahandog n~g m~ga hayin na lubhang

ipinagsasayá.

Ang namatay na pinagliluhan sa digma ó sa capayapaan ay ipinagluluksa

n~g malaon at hindi ipinag-aalis n~g luksa hangang di maigantí. Ang

pagganting itó ay ginaganap sa m~ga pumatay, sa m~ga kaaway at sa m~ga

taga ibang bayang di kaibigan.

Ang luksa naman n~g m~ga babae na pinan~gan~ganláng _moratales_ ay

gaya rin n~g sa m~ga lalaki; n~guni't hindi n~ga lamang nangbibihag ó

pumapatay man upang makakain n~g canin, kundi nagsisisakay sa isang

balan~gay (bangka) na nilululanan n~g saganang pagkain, saka nagsasama

n~g anim na lalaki na isa ang namimiloto, isa ang sumasaguan at isa

ang tumitikin at tatlo pang matatapang na lalaki na may naipakita n~g

kagilasan. Ang m~ga ito'y napasa sa ibang bayang kasundo nila na

habang namamangka ay inaawit ang kanilang m~ga katapan~gan, ang

kanilang m~ga nabihag at napatay sa digma na itinutugma sa paggaod; at

pagdating sa bayang pinaroroonan ay nakikipagsayaha't

nakikipag-lasin~gan doon at kung gayon ay inaalis ang kanilang m~ga

balabal na puti at ang kanilang m~ga suot na yantok sa bisig at

n~galan~gala saka kumakain n~g kanin at nagsusuot uli n~g m~ga

hiyas[36].

TALABABA:

[20] Ito'y minasama n~g m~ga paring manunulat n~guni't ani Rizal, ay

matwid at si Cristo man anya, kaya naparito sa lupa ay upang magturo

n~g isang Religion n~g pag-ibig at pag-asa na makaaaliw sa kahirapan

n~g nasa hirap, at sa ganito anya ay bakit pa paitin ang m~ga huling

oras n~g pamumuhay, bakit papaghihirapin at papag-aalapapin ang isang

kapatid sa gayong kakilakilabot na m~ga sandali n~g paglipat doon sa

walang hangang bayan?

[21] Hanggang dito, ani Rizal, ay napagkikilala na ang ganitong hanap

buhay ay pinakikinabangan saan saan man.

[22] Ang ugaling ito ay natutunghan pa natin sa m~ga santong kasulatan

na si Job ay isa sa nanganyaya n~g m~ga taga panaghoy at gayon din sa

Kanaan at iba't iba pang lupain.

[23] Hindi kakaunting aklat ang ating kababasahan n~g ugaling ito na

dating ginagawa n~g m~ga taga Persia, taga-Ejipto at ipa ba.

[24] Itong ugaling pagsuob sa pagpapanatili sa bangkay na huwag

matunaw ay lubhang matandang ugali na di malaman kung ito'y katutubong

ugali sa Ejipto ó ating minana pa sa iba. Ang m~ga taga Peru ay

nag-ugali rin nito, datapwa't karaniwa'y di pa nilalagyan n~g gamot at

sa lupang maapog na lamang itinatapon.

[25] Ang pagsuob at pagpapaban~go sa bangkay ay lubhang matandang

kaugalian at hindi lamang ang m~ga dating Romano at Griego ang

nag-ugali nito, kun di pati n~g Hebreo na gaya n~g ating nababasa sa

paglilibing kay haring Asa.

[26] Itong paggamot sa bangkay upang manatili at huag mabulok ay

inugali rin n~g maraming lupain at lalo na sa Ejipto, dahil

kapaniwalaang ang kaluluwa'y nagbabalik uli at ani Simon Henry Gage,

ay sinaysay ni Diodoro ang kapanalígang ito noong taong 484 bago

nakatawang tao ang Pan~ginoóng Jesucristo.

[27] Anang iba ay dahil sa kapaniwalaan na kung mayaman ó may maraming

baon ay sasalubun~ging mabuti saan man dumating; at sa ibang lupain ay

inugali rin ito upang maibili, di umano, nang pagkain at kung sakaling

magdadagat ay maibayad sa sasakyán at sa ganito ay ating nababasa ang

pagtawa ni Luciano sa kanyang m~ga kalupain noong una, tungkol sa

bangka at bayad ni Caronte na gaya rin n~g ginawa nina Hircano at

Herodes sa libin~gan ni David.

[28] Ang pag-iin~gat n~g m~ga buto ó abo kaya na pinakaalala ay ugali

n~g maraming bayan at sa akala ko ay upang madala nila saan mang

lupain ó bayan sila malipat, gaya na n~ga n~g ibinilin ni Jose sa

kanyang m~ga kapatid na kung tamuhin nila ang lupaing sa kanila'y

inpinan~gaco n~g Dios ay huag iwan ang kanyang m~ga buto sa lupain n~g

Egipto.

[29] Ani Rizal ay makapupong magaling na igalang ang m~ga bun~go't

butó n~g kanilang m~ga magulang at kanunuan na siya nilang

pinagkakautan~gan n~g buhay, bait at n~g halos lahat, kay sa igalang

ang buto't buhok (reliquia) n~g m~ga di umano'y santo na di man lamang

nila nakilala ó nakaulayaw at marahil ay di makaalala sa kanila kailan

man.

[30] Ito'y naaayon sa ugali n~g m~ga dating taga Hebreo, Persa at

India, at gayon din sa dakong kanluran n~g Arabia noong panahon ni Job

na ang yama't hiyás sa libin~gan ay marami pa kay sa na sa bahay nilá.

[31] Ang ugaling ito ay ugali rin n~g iba't ibang lahi na, magpiging ó

mag anyaya pagkatapos n~g paglilibing; at dito sa Pilipinas ay

pinagtakhang malabis n~g m~ga taga Europa at hangang sa tinatawanan

kung minsan; datapua't ani Rizal, ay matwid gawin ang kasayahan yaon,

dahil sa kapaniwalaan dito noon una na ang namatáy ay giginhawa. At

n~gayon, ani Rizal, bagá man napawi na ang kapaniwalaáng yaón at

sinusunod pa rin ang dating ugali, ay wala n~g iba pang kahulugan,

kundi ang kaugalian na lamang n~g m~ga Tagarito na di maaring di

aluki't handaan n~g umaaliw at umaambag sa namatayan, ay sinasapantaha

n~g m~ga taga Europa na isang pigin~gan. Ang katunayan, anya, na hindi

pigin~gan ay hindi inaanyayahan ang wala sa bahay at ang nandoon naman

ay hindi na pinipilit sa pagdulóg sa dulang na kung sa bagay ay ugali

rito. Anya'y ang _pasiyam_ sampu n~g _katapusan_ ay isang

pakikipagsiyam n~g m~ga kaibiga't kamag-anak sa kabahay n~g namatay,

at ang m~ga ito, palibhasa't nan~ga sa bahay ay hinahandaan n~g kahit

ano na siyang ugali; n~gunit hindi piging ó paganyaya, sapagka't ang

m~ga Tagarito ay hindi nagaanyaya n~g _chaá_ lamang sa anomang

pigin~gan. Ang _catapusan_ na pinakahuling araw n~g pagsisiyam, ay

tila anyayahan na dahil sa higit na sa _chaá_ at ang katunaya'y

hapunan na n~ga; dapatwa't ito'y sanhi n~g ugali n~g kalahatan dito na

ang ano mang bagay ay niwawakasan n~g mainam, at sa ganito'y lalong

sumasaya dahil sa siyang huling araw, at sapagka't ang Tagarito ay

walang ugaling magwalang kibo na di paghandaan ang m~ga panauhin ay

sinapantaha ito n~g m~ga taga ibang lupain an isang pistahan ó

sáyahan.

[32] Ang pag-iin~gat n~g bangkay sa m~ga yun~gib at kung saan saan ay

ugali n~g m~ga taga Egipto, dahil sa kapaniwalaan nila na habang ang

bangkay ay hindi natutunaw at habang kalakip n~g _ba_ (ó káluluwa) at

n~g _chu_ (ó pag-iisip, ay boo ang pagkatao at hindi hinihiwalayan n~g

_ka_ na espíritung nananahanán sa libin~gan at siyang sa tao ay

"kumakalin~ga: nagpapanatili, nakapagpapalinis, nakapagpapa galing at

nakapagpapasaya" at di umano'y isang espiritung laging kasamasama n~g

tao, at sa ganito'y pinakaiin~gatan ang bangkay at ipinipili n~g m~ga

mapagtataguan.

[33] Ani Colin ay nakita niya ang paglilibing sa isang pan~gulo sa

Bohol na sinamahan n~g pitong pung alipin. Si P. Chirino ay may

binangit din sa kanyang aklat na ganito.

[34] Ang paglalagay n~g bangkay sa matataás na lugal ó dako at gayon

din ang pagbibitin sa m~ga punong kahoy ay inugali n~g ilang lahi

noong una at marahil, ay upang main~gatang huwag malapa n~g hayop.

[35] Itong ugaling maglibing n~g paupo ay dating kaugalian sa Hilagang

América at di umano'y naging kaugalian din sa Timog n~g Bretania.

[36] Sa akala ko ay sa Bisaya inuugali ito dahil sa ang luksa ay puti

at marahil ay ginaganap ito pagcatapos na maiganti ang namatay kung sa

digma namatay, ó kung pinagliluhan.

=Ikalabing limang pangkat.=

=Dating Pagsamba't Pananampalataya n~g m~ga Tagarito.=

Kung paanong ang m~ga tagarito ay may dating sariling ayos n~g

pamamayan at pag-uugali ay may dati ring sariling religion ó ayos n~g

pagsamba't pananampalataya.

Ang pagsamba't pananampalatayang ito n~g m~ga Tagarito ay iba't iba,

dahil dito sa Luzón ay may kaibahan at gayon din sa Bisaya at

Mindanaw.

Ang religion dito sa Luzón ay ang pananampalataya sa Diyos na Maykapal

at Lumikha n~g boong sangsinukob na pinan~gan~ganlang _Bathala_[37]

n~g m~ga Tagarito.

Itong Diyos _Bathala_ na kadakidakilaan at nasa kaitaas-itasaan ay

hindi ipinagtatayo n~g simbahan ó inaalayan man n~g ano mang

hayin[38].

Ang Diyos _Bathala_ ring ito ay mayroong maraming Tagapan~gasiwa dito

sa sandaigdigan na siyang nan~gan~gasiwa sa kanikanyang kinaroroonan.

Ang m~ga ito'y ang m~ga pinan~gan~ganlang _anito_ n~g m~ga Tagalog, na

ang iba'y nan~gan~gansiwa sa m~ga magsasaka, ang iba'y sa m~ga

magdadagat, ang iba'y sa m~ga mandidigma, ang iba'y sa m~ga sakit at

ibp. Bawa't isa nito'y may kanikanyang pan~galan at siyang m~ga

pinakapintakasi; kaya't ang kanilang pasintabi't hayin ay naririnig at

námamalas sa lahat n~g dako dahil sa ganang kanila'y may pintakasi

saa't saan man, mapa sa kati't mapasa tubig at mapa sa lupa't, mapa sa

lan~git: anopa't ang sangsinukob sa ganang kanila ay puno n~g m~ga

pintakasing anito nila.

Ang karamihan nitong m~ga anitong pinipintakasi nila ay ang kanilang

m~ga kanunuan[39] na lubha pa yaong nan~gabantog sa pamumuhay, dahil

sa ayon sa kapanaligan n~g m~ga dating Tagarito ay napapa sa

kaluwalhatian ang m~ga namamatay.

Bukod dito sa m~ga anitong nabangit ay kumikilala sa m~ga larawang

sarisaring hugis na kanilang iniin~gatan sa kanikanilang bahay at

gayon din sa m~ga yun~gib na pawang inaalayan n~g m~ga paban~go,

pagkain at m~ga bun~ga n~g kahoy. Ang m~ga hugis di umano n~g m~ga ito

ay nan~gakahalokipkip ang m~ga kamay at nan~gapapatong ang m~ga siko

sa m~ga tuhod (na marahil ay nan~gakapaninkayad), kung minsa'y

nan~gadidiit ang m~ga bisig sa m~ga tagiliran at nan~gapapatong ang

m~ga kamay sa puson ó kun dili ay nan~gahabalokipkip sa dibdib at ang

kamay ay nan~gapapatong sa m~ga dakong itaas n~g s**o.

Nan~gagsisisamba rin sa araw at buwan[40] gaya n~g m~ga taga Asiria at

sa m~ga hayop at ibon na gaya n~g m~ga taga Egipto. Dito sa

katagalugan di umano'y may sinasambang ibong[41] kulay bughaw ó asul

na pinan~gan~ganlang _Bathala_ na dili iba't siyang pan~galan n~g

Dios: at sa uwak na pinan~gan~ganlang _May-lupa_ ó may-ari n~g lupa

ang ibig sabihin.