The Ancestral House

Mainit ang araw sa Maynila nang tumanggap ng tawag si Samuel mula sa isang kamag-anak. Nakatingin siya sa mga blueprint sa harapan niya, abala sa pagpaplano ng isang high-rise building, nang biglang tumigil ang mundo niya. "Samuel," boses ni Tita Nora, nanginginig. "Wala na si Tito Rolando mo." Napahinto si Samuel. Tumigil ang ingay ng kanyang opisina. Para bang lahat ng tao ay tumigil sa paghinga. "Kailan, Tita? Paano?" tanong niya, pilit na nilalabanan ang panginginig ng kanyang boses. "Kanina lang, inatake sa puso. Wala nang nagawa ang doktor." Tahimik na napaupo si Samuel. Ang kanyang Tito Rolando ang tanging kamag-anak na tumayong ama sa kanya matapos pumanaw ang kanyang mga magulang. Lumaki siyang malapit dito, ngunit sa mga huling taon, naging madalang ang kanilang komunikasyon. "May burol po ba, Tita?" tanong niya matapos ang ilang saglit. "Oo, bukas na bukas din. Pero may isa pa akong kailangang sabihin." Natigilan si Samuel. Ang tono ng kanyang tiyahin ay nagbabadya ng isang bagay na higit pa sa pagluluksa. "Iniwan niya sa’yo ang ancestral house sa Vigan." Sa pagkarinig nito, parang bumalik ang lahat ng alaala ni Samuel noong bata pa siya—mga larawan ng bahay na iyon sa kwento ni Tito Rolando, ngunit hindi niya ito kailanman nakita nang personal. "Ang bahay?" ulit niya, parang hindi makapaniwala. "Oo," sagot ni Tita Nora. "Lahat ng papeles ay inayos na. Ikaw ang bagong tagapagmana. Pero Samuel…" Tumigil ito saglit. "May gusto sana akong sabihin… pero baka mas mabuting ikaw na ang makaalam kapag nakita mo na ang bahay." "Anong ibig mong sabihin, Tita?" tanong niya, ngunit hindi na ito sumagot ng direkta. "Magpunta ka na lang. Baka masagot ng bahay ang mga tanong mo." Pagkababa ng tawag, nanatili si Samuel na nakatingin sa telepono. Anong ibig sabihin ni Tita Nora? Bakit parang may itinatago? Kinabukasan, maagang bumiyahe si Samuel papuntang Vigan. Habang nasa daan, hindi niya maiwasang mapansin ang kakaibang bigat sa kanyang dibdib. Kahit nasa harap niya ang pagkakataong makita ang bahay na laging binabanggit ng kanyang tiyuhin, parang may kung anong takot na gumagapang sa kanya. Pagkarating sa Vigan, sinalubong siya ng malalawak na kalye na napalilibutan ng mga lumang bahay na gawa sa bato at kahoy. Ang Vigan ay parang isang lugar na naipit sa panahon, puno ng alaala ng kolonyal na nakaraan. Pagliko ng sasakyan sa isang makipot na kalye, tumigil ito sa harap ng isang malaking bahay. Ang ancestral house. "Bakit parang napabayaan ito nang husto?" bulong ni Samuel sa sarili habang bumababa ng kotse. Ang bahay ay tila nawawala sa oras. Ang pader nito ay puno ng bitak, ang bubong ay kalawangin, at ang hardin ay natakpan na ng ligaw na d**o. Sa labas pa lang, ramdam na ni Samuel ang aura ng kalungkutan at misteryo. "Sir, kayo po ba si Samuel?" tanong ng isang matandang lalaki na lumapit mula sa malapit na tindahan. "Opo. Kayo po si Mang Isko?" tanong niya, inaalala ang pangalan ng caretaker na nabanggit ng kanyang Tita Nora. "Oho, ako nga. Halina't ipapakita ko ang bahay," sagot nito, habang binubuksan ang kalawanging gate. Pagpasok nila, mas naging malinaw ang estado ng bahay. Ang mga bintana ay may sirang capiz, ang pintuan ay balot ng alikabok, at bawat hakbang sa sahig ay parang may mahinang ungol ng kahoy na nangangalawang. "Naku, sir, matagal na talagang walang tumira dito," ani Mang Isko habang binubuksan ang pintuan. "Simula nang magpunta sa Maynila ang mga kamag-anak ni Don Rolando, naiwan na lang ito." Pagpasok sa loob, binati si Samuel ng malamig na hangin na tila pumipigil sa kanya na lumapit. Sa gitna ng sala, nakita niya ang mga lumang muwebles na parang nakikiusap na ibalik ang dati nilang karangyaan. Ang mga dingding ay may bakas ng panahon—mga kupas na pintura at lumang litrato ng kanyang mga ninuno. "Ang ganda pa rin ng detalye," sabi ni Samuel, pilit na binabalewala ang kakaibang lamig sa kanyang batok. "Oo, sir. Pero maraming kwento ang bahay na ito," sagot ni Mang Isko, mabagal ang tono. "Maraming hindi maipaliwanag." "Anong ibig mong sabihin?" tanong ni Samuel, bahagyang napakunot ang noo. "May mga gabi, sir, na parang may naglalakad dito kahit wala naman tao. May mga naririnig na bulong, minsan tawa ng bata," paliwanag ni Mang Isko, na parang nag-aalangan kung dapat niyang sabihin ang lahat. Ngumiti si Samuel, pilit na iniisip na baka kwento lang ito ng matatanda. "Baka dahil sa hangin o tunog mula sa labas." "Baka nga, sir. Pero… minsan mahirap ipaliwanag ang lahat," sagot ni Mang Isko, sabay alis ng tingin sa kanya. Pag-akyat ni Samuel sa ikalawang palapag, tumambad sa kanya ang mas kakaibang eksena. Ang hallway ay madilim kahit tanghali, at ang bawat hakbang niya ay may echo na parang tumatawag sa kanya pabalik. Sa dulo ng pasilyo, may isang silid na sarado. "Ano itong kwarto?" tanong niya. "Sir, iyan po ang kwarto ng inyong Lolo at Lola. Sila lang ang nakakapasok diyan noon," sagot ni Mang Isko, na mukhang nag-aatubiling lumapit. Sinubukan ni Samuel buksan ang pinto, pero ito’y naka-lock. "May susi ka ba nito?" Umiling si Mang Isko. "Wala, sir. Ang sabi ni Don Rolando, ang pinto raw na ’yan ay hindi dapat buksan." Napatingin si Samuel sa pinto, parang may tumatawag mula sa kabila. Pilit niyang iwinaksi ang pakiramdam na iyon. "Bukas na lang," sabi niya, pilit na tinapos ang usapan. Nagtapos ang araw sa paglilibot ni Samuel sa bahay, ngunit sa bawat sulok na kanyang tinitingnan, parang may mga matang nakamasid. Sa kanyang isip, paulit-ulit ang tanong: ano ang sikreto ng bahay na ito? Habang papalubog ang araw, nagdesisyon si Samuel na magpalipas ng gabi sa ancestral house. Gusto niyang mas makilala ang bahay na ito—ang magiging proyekto ng kanyang buhay. Sa tulong ni Mang Isko, inayos niya ang lumang kwarto na mukhang hindi na ginamit sa loob ng ilang dekada. “Sigurado ka bang dito ka matutulog, sir?” tanong ni Mang Isko habang pinapagpag ang alikabok sa kama. “Oo naman. Sayang ang effort kung uuwi pa ako sa hotel. Tsaka gusto kong maramdaman ang vibe ng lugar,” sagot ni Samuel, sabay tingin sa paligid. Napansin niyang tila may kulang sa silid. Walang salamin, kahit pa noong panahong iyon ay karaniwan ito sa mga lumang bahay. “Bakit walang salamin dito?” tanong niya kay Mang Isko. “Mmm… ang sabi, sir, hindi raw dapat maglagay ng salamin sa kwarto sa bahay na ito. May mga nagsasabing may nagpapakita raw,” sagot ni Mang Isko, bumaba ang boses at tila nag-aalangan pa ring magkwento. Ngumiti si Samuel, pilit na binabale-wala ang narinig. “Naku, Mang Isko, baka sa kwento lang ’yan. Relax lang.” Hindi pa man sumisikat ang araw, nagising si Samuel sa kakaibang tunog—parang mga yabag na unti-unting lumalapit sa kanyang kwarto. "Tok… tok… tok…" Biglang may huminto sa tapat ng pintuan. Tumindig ang balahibo ni Samuel. "May tao ba diyan?" tanong niya, pilit pinapalakas ang boses kahit nanginginig. Walang sumagot. Dahan-dahan siyang bumangon, hawak ang flashlight na nahanap niya sa lumang drawer. Pagbukas niya ng pinto, bumungad ang wala—wala ni anino. Ngunit, sa malayong dulo ng pasilyo, may nakita siyang gumalaw. “May tao ba dito?” muling tanong niya, ngayon ay mas malakas ang boses. Ang sagot ay katahimikan. Ngunit bago siya bumalik sa silid, narinig niya ang isang mahina ngunit malinaw na bulong: "Umalis ka… Hindi ka ligtas dito…" Napalingon siya ngunit wala siyang nakita. Kinabukasan, dumating si Mang Isko para ihatid ang almusal ni Samuel. Habang kumakain, ikinuwento niya ang nangyari. "Mang Isko, kagabi may narinig akong bulong. Tapos parang may aninong gumalaw sa pasilyo," sabi ni Samuel, pilit na tinatawa-tawanan ang kwento para hindi magmukhang takot. Nagpalit ng seryosong ekspresyon si Mang Isko. "Sir, hindi ko alam kung paano sasabihin ito, pero ang bahay na ito ay punong-puno ng alaala—mga alaala na hindi matahimik. Hindi ko rin alam ang buong kwento, pero maraming bagay ang hindi maipaliwanag dito." "Baka pagod lang ako. Masyado akong nag-isip tungkol sa renovation," sagot ni Samuel, sinubukang alisin ang takot sa kanyang isipan. Sa hapon, naglibot muli si Samuel sa bahay. Sa bawat silid na binuksan niya, naramdaman niya ang bigat ng paligid—parang may mga matang nakatingin mula sa kadiliman. Sa sala, tumambad sa kanya ang isang malaking portrait ng kanyang Lolo at Lola. Ang mukha ng dalawa ay may seryosong ekspresyon, parang may sinasabi kahit wala silang salita. "Ang lalim ng tingin nila," bulong niya sa sarili. Habang nakatitig siya sa larawan, napansin niya ang isang punit na bahagi sa gilid ng portrait. Parang may tinanggal na bahagi. "Bakit parang… kulang?" Lumapit si Mang Isko na may dalang pamunas. "Ah, sir, yan pong portrait na ’yan ay laging nandyan. Pero ang sabi ng mga matatanda, may tinanggal raw dyan dati—isang tao na hindi nila gustong makita." "Kanino kaya?" tanong ni Samuel, ramdam ang interes na mas malaman ang kwento. "Walang nagsabi, sir. Pero… kung gusto mo talagang malaman, baka may mga lumang dokumento sa bodega," sagot ni Mang Isko. Pagsapit ng gabi, nagdesisyon si Samuel na puntahan ang bodega sa likod ng bahay. Ang lugar ay puno ng alikabok at mga lumang kahon. Sa pagbukas niya ng mga ito, natagpuan niya ang mga pahayagan, mga lumang larawan, at iba’t ibang gamit na tila hindi na pinansin sa loob ng maraming taon. Sa ilalim ng isang kahon, may nakita siyang nakatiklop na tela. Nang buksan niya ito, tumambad sa kanya ang isang lumang diary na tila pag-aari ng kanyang Lolo o Lola. Binuksan niya ito at sinimulang basahin: "Huwag mong hayaang mabuksan ang kwarto… Huwag mong hayaang malaman nila ang katotohanan… Dahil kapag nalaman nila, lahat tayo ay mawawala…" Nanlamig ang buong katawan ni Samuel. Ano ang ibig sabihin ng nakasulat? At bakit ganito ang babala?