Si Tandang Basio Macunat

chapter 8

At sa di na natiis niya itong masamang asal nang caniyang anac, ay

guinapos niyang minsan nang madaling arao, itinali sa isang haligui

nang bahay, hinampas nang di biro-biro, at doon pinabayaan niyang

maghapon at magdamag.

Nagmamacaauang totoo ang mag-ina ni Pili cay cabezang Andrés, at si

Próspero nama,i, ualang calagot-lagot nang paghingi nang tauad, caya

quinaauaan siya nang caniyang tatay, inalisan siya nang mañga tali, at

tuloy pinañgusapan siya nitong maicsi, ñguni,t, malamán na salita:

Proper, ani cabezang Andrés, Proper, cung sana sa bangca, aco,i,

tiguib na tiguib na, caya cung minamahal mo ang buhay mo at ang buhay

co, ay magpacaiñgat ca na.

Natacot na totoo, si Próspero dito sa mañga uicang ito nang caniyang

tatay, caya nagmabait siya,t, nagmasipag nang panibago. Datapoua,t,

halos di pa bahao ang mañga sugat nang caniyang pigui, ay nauala na sa

caniyang loob ang pagbabala pati pañgañgaral sa caniya ni cabezang

Andrés, at nagsauli siya sa dati niyang masasamang caugalian.

Itong mañga suson-suson na capighatian nang loob ni cabezang Dales, ay

dumamay rin sa caniyang catauoan, caya hindi nalaon, ay nagcasaquit

siya nang isang mabigat at di maquilalang saquit, (palibhasa,i, uala

sa catauoan, cundi nasasaloob), at baga man guinagamot siya nang mañga

mediquillong taga rito, at nang taga ibang bayan, ay lumalala ang

caniyang saquit, (na, uala sa caniyang catauoan cundi na sa caniyang

calooban), at namatay tuloy, pagcatangap nang mañga _santo

Sacramento_.

_Segurong-seguro_ ang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, ay

nagiisip sa canilang sarili, ó nagnanasa cayang maalaman, cung ano

baga ang naguing calagayan, ó buhay caya ni Felicitas, na magmula

niyong unang _pagvavacasion_ ni Próspero dini sa bayan, hangan dito sa

pagcamatay nang caniyang ama. At nang matapatan co ang nasasaloob nang

mañga bumabasa nitong tunay na _historia_, ay sasabihin co ang lahat

nang naalaman co, dito sa caunting salitang susunod:

Nang _nagvavacasion_ dito si Próspero, at natatantong maigui ni Pili

ang caugalian, at ang iba,t, ibang caisipan nang caniyang capatid,

tungcol sa mañga bagay nang caloloua, at sa mañga asal nang tauong

cristiano, ay pinaroonan niyang uli ang aming Cura, at doon cumuha

nang sanguni: at ang uica nang aming cagalang-galang na Padre Cura sa

caniya,i, ganito:--Felicitas, uala acong naalamang gamot sa saquit ni

Próspero, cundi ang siya,i, ialis nang magulang mo sa Maynila at ioui

dito sa bayan.

Ayon dito sa hatol na ito,i, _oras-oras_ ipinamamanhic ni Felicitas sa

caniyang magulang, na houag baga paluasin nilang uli si Próspero sa

Maynila, cundi patirahin na siya dito sa bayan, baca, aniya, baca,

pó,i, mapahamac, cung mapalayo sa inyo.

Subali,t, hindi rin nacamtan niya ang cahiñgian, baga man siya,i,

tinutuluñgan nang aming mahal na Padre Cura. Ang isinasagot cay Pili

nang mag-asaua ni Angi, at ang minamatouid nila,i, ualang-uala silang

naquiquitang masama cay Proper, cundi ang mañga gaua-gauang ugalit

nang cabinataan, na, mauauala rin ainila, cung siya,i, mag-aaral pa

nang caunti sa Maynila.

Sa icatlong taon nang pagcatira ni Prospero sa Maynila, ay may

dumating dito sa bayan na isang balita, na di umano rao,i, si Próspero

ay hindi na nag-aaral na siya,i, inuusig na palagui nang caniyang

mañga pinagcacautañgan; na siya,i, _hinabla sa Juzgado,_ cung macailan

na dahilan sa gayong mañga bagay; na siya,i, paganoo,t, paganoon.

Itong balitang ito,i, hayag na hayag, at calat na calat dito sa boong

bayan, caya si Felicitas, dala nang malaquing capighatian nang

caniyang dibdib, ay isinumbong niya itong lahat na manga bagay na ito

sa caniyang magulang, at nag-uica uli sa canila, nang mangyari ay

paouiin na nila si Próspero dito sa bayan, nang maputol at matapos ang

ganoong mañga carumal-dumal na pagbabali-balita nang tauo.

Pagsusumbong nang gayon ni Felicitas sa caniyang magulang, ay

quinagalitan siya,t, pinañgusapan pa ni cabezang Angi nang

ganito:--Houag cong _magosiosa_, Pili, at houag cang maquialam sa

mañga gaua namin nang amba mo, at cami ang nacacaalam niyang mañga

bagay na iyan, at hindi cailañgan na cami ay turuan mo pa. ¿Baquit

icao,i, maniniuala sa mañga sabi-sabi nang tauo, na _puro_ gaua nang

canilang capanaghilian sa atin? Caya tahanan mo iyang salita mong

iyan.

Nagolomihanang totoo si Felicitas pagcariñgig nitong pañguñgusap nang

caniyang ina, at hindi na siya cumibo. Subali,t, sa di mapalagay-lagay

ang caniyang loob, ay isinanguni niya sa caniyang Cura,t, Confesor

itong lahat nang ito. Pinaquingan nang aming Cura ang mañga

isinasanguni ni Felicitas sa caniya, at itinanong pa siya cay Pili ang

iba,t, iba, at pagcatapos, ay naghatol siya cay Felicitas; na houag na

siyang cumibo magpumilit siyang magpacabanal, at ipamahala na niya sa

Pañginoon Dios ang lahat na yaon.

Sinunod ni Felicitas ang hatol at bilin nang aming Cura sa caniya, at

hindi na siya umimic. Ang lahat na naquiquita niya,t, naririñgig

tungcol cay Próspero, ay tinitiis niya sa caniyang sarili, at sa

Pañginoon Dios inihahain.

Sasabihin co na ang lahat sa mañga catagang uica. Ang lagay ni

Felicitas sa panahong yao,i, siyang-siya nang lagay nang isang

_macetas_, na hindi dinidilig na nalalanta,t, nalalanta, natutuyo,t,

natutuyo at sa calauna,i, namamatay. Ganito, anaquin, ang lagay ni

Felicitas, nang inioui rito nang caniyang magulang si Próspero na

mangaling sa Maynila, at nang maipagbili na nila ang canilang

pag-aari, sa pagbabayad nang mañga utang niyong palamarang anac at

capatid.

Nang naririto na sa bayan si Próspero, at natantong uli ni Felicitas

ang caniyang asal at ugali, ay sumaquit na lalo ang caniyang loob,

caya baga man pinagticahan niya, na hindi na siya quiquibo; ay hindi

rin matiis, palibhasa,i, inaari niyang malaquing casalanan ang di

pagsasabi nang totoo sa caniyang capatid; at dahilan dito,i, sinira

niya ang caniyang dating pagtitica, at pinañgaralan niya si Próspero,

(cung macailan), sa mañga lihim, at sa mañga banayad na banayad at

mahusay na pañguñgusap. Datapoua,t, sa di siya,i, paquingan ni Proper,

cundi siya pa ang quinagagalitan at pinag-uiuicaan nang masama, ay

itinicom niya ang bibig, at hindi na siya umimic nang munti man.

Pinagsisipagan niya lamang ang paggaua, nang siya,i,

macatulong-tulong sa caniyang magulang sa paghanap nang pagcabuhay;

guinaganap niyang ualang sala ang caniyang mañga dating _devosion_, at

hindi na siya naquiquialam sa ano pa mang bagay.

¡Naca-aaua mandin si Felicitas, cung pagmasdan ninyo ang caniyang

casipagan at panoorin ninyo ang caniyang muc-hang payat, putlain at

malumbayin pa!

Ito, inuulit cong sabihin, ang calagayan nang loob at catauoan ni

Felicitas doon sa panahong yaon, at nang mamatay ang caniyang amba.

Ñgayo,i, itutuloy co na ang pinutol cong salita.

Nang mautas na si cabezang Andrés at malibing na sa _panteon_, at

natapos ang pagsisiam, naugaling gauin naming mañga tagalog, ay

tinauag ni cabezang Angi ang caniyang anac na si Próspero at

pinañgusapan nang ganito:

Proper, anac co, talastas mo na ang pagmamahal namin sa iyo, caya

ipinamamanhic namin sa iyo, na icao,i, magbait na, at pañgasiuaan mo

ang caunting pag-aaring itinira sa ating nang nasira mong amba.

Naalaman mo rin, na ualang ibang sucat nating asahan pagcabuhay, cundi

ang ating sariling hanap, caya gumaua tayong para-para, at hindi tayo

mauaualan nang macacain sa tulong at aua nang ating Pañginoon Dios.

Pagcatapos nitong salita ni cabezang Angi, ay ipinañgaco ni Próspero

sa caniyang inda at capatid, na siya,i, magbabait na, at hahalili sa

caniyang nasirang ama, sa pañgañgasiua nang canilang pag-aari; at ang

uica pa:--Nanay, houag, po, ninyong alaalahanin ang ano pa mang bagay

sa ating pamamahay; at acong bahala sa lahat.

Naniuala si cabezang Angi sa pañgaco nang caniyang anac, at naniuala

naman si Felicitas; subali,t, iba ang nangyari.

Naalaman na nang mañga bumabasa nitong aquing casulatan, na si

Próspero,i, ualang cacusa-cusa sa _trabajo_, naalaman din nila, na

cung caya,i, gumagaua-gaua si Proper nang daco noong arao,i,

alang-alang lamang sa catacutan niya sa caniyang namatay na ama; at

natatanto naman nila, na si Proper ay ualang caisipisip at ualang

catiñgintiñgin sa caniyang pamamahay. At nang ipahayag co ang totoong

nasasacalooban co,i, sasabihin co pa ñgayon, na ang pagcamatay ni

cabezang Dales, ay iquinalumbay ni cabezang Angi nang di hamac, at

iquinabacla nang loob ni Felicitas; datapoua,t, bagay cay Próspero,i,

ang damdam co,i, siya,i, natotoua, nang malaquing toua, baga man

nagcucunouari siya,i, nalulungcot.

Dito sa mañga susunod na salita,i, maquiquilala ang pagcatotoo nitong

aquing paghihinala.

Ayon sa pañgaco ni Próspero sa caniyang ina at capatid, na siya

baga,i, mañgañgasiua na lahat, na para nang guinagaua nang caniyang

tatay, ay ipinagcatiuala sa caniya ni cabezang Angi ang pamamahala sa

mañga hayop, at sa mañga lupang bubuquiring natitira pa sa canila.

Nang magcagayon, ay isip ninyo,i, tototoohanin ni Próspero ang

caniyang pañgaco. Uala siyang catiguil-tiguil. Mamaya,i, pinaliligoan

niya ang canilang tatlong calabao; mamaya,i, nangdadamo siya, ó

nañgañgahoy caya; ñgayo,i, pinag-iigui niya ang bacuran nang canilang

bahay, ó linilinis ang canilang looban; ó cung dili caya,i,

naghuhusay-husay siya nang mañga casangcapan sa pamamahay. At ang

lalong caguila-guilalas dito,i, hindi na siya nagsasalual sa mañga

gauang ito, cundi mañga _putol_ lamang. ¡Subali,t, itong casipagang

ito,i, hindi natagal!

¿At sa di gayon? ¡Uala na siyang quinatatacutang ama! ¡Ang caniyang

ina at capatid ay hindi niya quina-aalang-alañganan nang munti man! At

ang lumalalo sa lahat: ¡ay ualang-uala sa caniyang calooban, ang

pagbabalic loob sa Pañginoon Dios! Caya,i, nanariua nang panibago sa

caniyang puso, ang quinararatihan niyang masasamang ugali, at nagsauli

rin sa dati.

Dahilan dito,i, uala pang sangbuan siya sa caniyang bagong pagcalagay

ó catungculan, ay namatay sa gutom ang isang calabao nila, gaua nang

capabayaan ni Próspero.

Sumapit ang panahon nang pagtatanim, at ang caunting palayan nila,i,

hindi natamnan, dahilan sa capabayaan ni Próspero.

Pagcamaya-maya,i, nauala, rao, ang uica ni Próspero, ang isa pa nilang

calabao, bago-bago,i, nang usisain ni cabezang Angi ay nabalitaan

niya, na di umano,i, ipinagbili ni Proper sa pagbabayad nang ibang

mañga utang niya.

Sa catagang uica: hindi pa naboo ang sangtaong arao magmula nang

pagcamatay ni cabezang Andrés, ay dinaquip si Próspero nang _justicia_

at piniit sa tribunal, dahilan sa paghahabla sa caniya nang maraming

tauo.

Humarap si cabezang Angi sa Tribunal at inusisa niya doon itong

nangyaring ito sa caniyang anac, at ipinahayag sa caniya nang

Maguinoong Capitan, na cung caya _napepreso_ doon si Proper, ay

dahilan sa cacapalan nang caniyang utang, na hindi binabayaran, at

dahilan naman sa mañga _reclamo_ ni Capitang Juan Gavi, bagay sa

caniyang anac na dalaga, at mañga _habla_ ni cabezang Teo Mauiling

tungcol sa caniyang asaua, at cung ano-ano pang sinabi nang Maguinoong

Capitan.

Nang mariñgig ni cabezang Angi ang mañga sinasalita sa caniya nang

aming Capitan, ay namutla siya,t, nasindac na totoo, na hindi

macaquibo, at hindi macapag-uica, at hindi man macaiyac; tila mandin

nahahalañgan ang caniyang lalamunan, at natutuyo ang luha nang

caniyang mata caya nang pagmasdan nang Maguinoong Capitan ang masamang

tayo ni cabezang Angi, ay pinaoui siya, at ang uica sa caniya:

--Cayo, pó,i, umoui muna, cabezang Angi, at mapalagay-lagay, pó, cayo

nang loob, at bucas, pó, nang umaga, cung may aua ang Panginoon Dios,

at tayo,i, nabubuhay pa, ay pumarito cayo, at atin pong husain itong

mañga bagay na ito.

Umoui ñga si cabezang Angi, at sinamahan nang isang _oficiales_ na

camag-anac niya, na baca cung mapaano siya sa daan, at nang dumating

sa bahay, ay sinalubong siya ni Felicitas sa catapusan nang hagdan.

Pumanhic si cabezang Angi, at biglang bigla,i, niyapus niyang totoo

itong si Felicitas, at napaiyac nang catacottacot. Naghimatay tuloy si

Pili nang maquita ang anyo nang caniyang inda, at cundañgan ang

_officiales_ na casama ni Angi, ay naboual at napagulong sa hagdan ang

mag-ina.

Nang magcaganito,i, sumigao ang _oficiales_, at dinaluhan sila tuloy

nang mañga capitbahay, at nang manga camag-anac, at malaquing totoo

ang nangyaring ligalig doon, gaua nang caramihan nang tauo.

Ang iba,i, gumagamot-gamot cay Pili.

Ang iba,i, umaalio, alio cay cabezang Angi.

Ang iba,i, humahanap nang _mediquillo_, at ang iba nama,i, cumacaon

nang _confesion_.

Gulong-gulo silang lahat, na ualang ibang naquiquita,t, naririñgig,

cundi utos dito, utos doon, tauag sa magcabi-cabila, at tacbuhan nang

lahat.

Subali,t, nang dumating ang aming mahal na Padre Cura,i, tumahimic

nang caunti ang mañga tauo, dahilan sa malaquing pag-ibig at

caalang-alañgan nila sa caniya.

Pagcapanhic nang aming Cura sa bahay ay inusisa agad sa mañga tauong

caharap ang bagay ó dahilan nang pagcacasaquit at paghihimatay ni

Felicitas, at capagcaraca,t, sinaysay nang _oficiales_ ang caniyang

naquita,t, naalaman.

Nilapitan tuloy nang Cura ang maysaquit: _pinulsuhan_: tiningnan ang

lagay nang muc-ha; tinauag pa niya nang malacas si Felicitas; at sa di

cumiquilos-quilos ang maysaquit, ay agad-agad nagsoot ang Cura nang

_roquete_ at _estola_, pinagcalooban niya ang nanghihimatay nang

caniyang mahal na _absolución_, at tuloy pinahiran nang _Santong

Lana_.

Hindi namatay si Felicitas doon sa pagcacasaquit na yaon, datapoua,t,

naguing sampuong _oras_ bago siya,i, masaulan nang pag-iisip; at nang

siya,i, pagsaulan nang ganoon, ay nagcataong naroroon ang aming Padre

Cura.

Pinagmamasdan siyang maigui nang aming Cura, pati nang ibang mañga

caharap doon, na lubhang marami, at naramdaman nila, na madalas na

madalas ang paghibic ni Felicitas, at malacas ang tulo nang luha sa

caniyang mata, caya lumapit ang Cura, at quinausap si Pili nang

ganito:

--¡Felicitas, Felicitas!

--Pó, ang sagot ni Pili.

--¿Naquiquilala mo aco?

--Oo pó.

--¿Sino baga aco?

--Cayo, po, ang aming Cura at aquing Confesor.

--¿Ay anong nararamdaman mo? sabihin mo sa aquin baca mayroon acong

naalaman gamot.

--Uala, pó, acong nararamdamang anomang saquit.

--¿At ano,t, icao,i, umiiyac?

--Ay auan co, pó, cung baquit hindi co, pó, mapiguil-piguil itong

aquing luha.

--Houag mong piguilin ang uica nang Cura, houag mong piguilin,

Felicitas, iyang luha mo: pabayaan mong tumulo at umagos, at siyang

macaguiguinhaua sa iyo.

Itinanong tuloy nang Cura sa caniya cung ibig niyang magcompisal, at

ang sagot ni Pili ay ganoon:

--Houag pó, muna, Amo, at tila,i, hindi pa mahusay ang aquing

pag-iisip. Sa iba pong _oras_ ay ipasusundo co cayo cung baga hindi pó

ninyo minamasama.

--¿Baquit mamasamain co iyan? ang uica nang Cura; magpasabi ca lamang

sa Convento, at aco,i, paririto agad.

--¡Salamat, pó, Amo, ang Pañginoon Dios ang gumanti sa inyo!

Tumindig na ang aming Cura sa quinauupuang bangquillo, at nagpaalam

na, subali,t, bago siya,i, umalis, ay nagbilin cay cabezang Angi nang

mañga gamot, na dapat niyang gauin sa maysaquit.

Dalauang arao lamang nacahiga si Felicitas sa banig; at nang siya,i,

malacas-malacas na, at nacapagbañgon, ay isinanguni sa caniya ni

cabezang Angi, cung ano-ano caya ang mabuting gauin sa pagbabayad nang

mañga utang ni Próspero; at ang sagot ni Felicitas ay ganito:

--Cayo póng bahala, nanay. Gauin pó, ninyo ang balang minamatapat nang

inyong calooban, at aco po,i, sunod-sunoran sa inyo, at tutuluñgan co

po, cayo, sa boong macacayanan co, sa paghanap nang macacain natin.

Alinsunod dito sa mabuting paquiquiayon ni Felicitas sa caniyang ina,

ay ipinagbili ni cabezang Angi ang canilang calabao na isang natitira;

isinanla niya ang canilang mañga palayan, at naparoon siyang tuloy sa

Tribunal; at doon sa harap nang Maguinoong Capitan, at nang ibang

mañga sacsi, ay nagbayad siya nang mañga utang ni Próspero.

Datapoua,t, hindi rin natapos ang gulo at _paghahablahan_, sapagca,t,

ang mañga naturan co, na si Capitang Juan at si cabezang Teo,i, hindi

pumayag sa capamanhican ni cabezang Angi at sa cahatulan nang aming

Maguinoong Capitan, cundi itinuloy nila ang canilang usap sa

_Juzagado_, sa Maynila, at dahilan dito,i, tinauag si Próspero nang

isang _órden_ nang _Señor Alcalde mayor_ at inihatid sa Maynila, at

doon piniit siyang uli sa bilanguan.

Marami sana ang masasabi co tungcol dito sa bagong nangyaring ito;

subali,t, nang houag baga,i, mapacahaba ang aquing salita, ay

lalactauan co ang marami at malamán na mañga bagay-bagay, at sasabihin

co lamang itong mañga susunod:

Sa malaquing pag-ibig ni cabezang Angi, na macaligtas at macalabas sa

_carcel_ ang caniyang anac, na si Próspero, at macaoui dito sa bayan,

ay ipinagbili niya ang lahat-lahat nang pag-aari nila; pati bahay,

pati _solar_, pati _alhajas_, na ualang-ualang natira sa canilang

mag-ina ni Felicitas, cundi ang canilang damit lamang.