chapter 7
2804 Words
Si cabezang Andrés ay nagmamasid na totoo cay Prospero, datapoua,t,
namamalisa siya,t, hindi natututong mamintas ó magpuri caya sa ugali
niya.
Ang puso ni cabezang Angi ay gaibig pumutoc, gaua nang malaquing toua
niya, at ualang-ualang di ipinupuri niya sa caniyang anac.
Ang totoong caaua-aua,i, si Felicitas, at caya ganoon, sapagca,t,
ñgayo,i, naquiquita na nang caniyang mata, at naririñgig nang caniyang
taiñga, ang dati-dati ay sinasapantaha niya lamang at pinaghihinala.
Caya ang cadalamhatian nang caniyang loob, ay lubhang mabigat. At saan
di magcacagayon? Pinagmamasdan niya ang mañga ugali,t, asal ni
Próspero, ay naquiquita niya, na pagcaguising nang caniyang capatid
cung umaga, ay naghihilamus siya nang mahabang _oras_, linilinis niya
ang caniyang ñgipin, sinusuclay ang buhoc at pinapahiran pa nang mañga
_pomada_, sinasabon ang camay nang mababañgong sabong caniyang dala,
at pagcatapos, ay magbibihis nang bago, cahima,t, malinis at matigas
pa ang damit nasacaniyang catauoan, at tuloy nananaog, at gagalagala
cung saan-saan, hangan sa siya,i, nagugutom. Pagcacain ay sulong na
naman, na hindi siya tumitiguil sa bahay, cundi sa _oras_ nang
pagcain, at hindi sisipot cung gabi, cundi hating gabi na, at hindi
_maquiquipagrosario_, at hindi naman tumutulong siya nang caunti man
lamang sa caniyang ama, at hindi man naquiquialam ó nagtatanong-tanong
tungcol sa pamamahay ó pagcabuhay nang magulang, na ualang-uala siyang
guinagaua, cundi lumigao arao,t, gabi sa mañga dalagang nababalitaang
maganda dito sa bayan, at siya na.
Saan di, anaquin, magcacagayon si Felicitas, at bucód sa mañga
sinasalita co na, ay naquiquita rin niya, na ang pagsisimba man nang
caniyang capatid, cung Domingo at piestang pañgilin, ay catua?
At totoo ñga. Cung magsimba si Prospero sa mañga lingo at mañga
piesta, at tatayo-tayo siya sa pinto nang simbahan, (na siyang huling
pumasoc at unang lumabas); at sinisilip-silip niya ang mañga dalagang
dumaraan sa caniyang harap, at sinasabugan pa niya nang mañga uicang
bulaclac, na cahalay-halay paquingan saan man, at lalong-lalo na sa
mañga _lugar_ na yaon.
At hindi lamang ito, cundi, pa naman, sa pagsasalitaan nilang dalauang
magcapatid, ay hinañgo ni Felicitas na malinao na malinao, na mali at
sinsay sa catouiran ang pag-iisip ni Próspero tungcol sa maraming
bagay na ucol sa caloloua.
Itong lahat na ito, inuulit cong sabihin, ay naquiquita at
pinagmamasdan ni Pili, at siyang iquinalulumbay na totoo nang caniyang
loob, at iquinasisiquip nang caniyang dibdib.
Pagcatapos nang _pagvavacasion_ ni Próspero, ay lumuas siyang uli sa
Maynila, nang maituloy ang pag-aaral. Subali,t, hindi na
pinañgatauoanan niya ang pag-aaral, cundi ang pagligao lamang, ang
pagsusoot nang maririquit, at ang paglayao niya sa mañga catouaan dito
sa mundo.
Dahilan dito sa mañga inougali ni Próspero doon sa Maynila, ay
nagcautang siya nang marami, at nang dumating ang arao nang
_pag-eeksamen_, ay nagkaroon siya nang _nota_ nang _reprobado_.
Ñguni,t, itong lahat na mañga bagay na ito,i, inililihim niya,t,
ipinagcacaila sa caniyang magulang; at nang siya baga,i, macabayad
nang ibang mañga utang niya, ay sari-saring idinadaing at
ipinagdadahilan sa caniyang ina sa mañga lihim na sulat, nang siya,i,
padalhan nang caunting salapi.
Pinaquiquingan ni cabezang Angi ang mañga caraiñgan nang caniyang
anac, at dala nang aua, (nang isang falsong aua), ay pinadadalhan din
si Próspero nang caniyang ina nang salaping hinihiñging pagtago sa
caniyang asaua at cay Felicitas; at dahilan dito sa falsong aua ni
cabezang Angi sa caniyang anac, ay lalong-lalong nagmamalaqui si
Próspero at nagmamayaman doon sa Maynila, at lalong-lalong nañgañgahas
siya, at lalong-lalong nalulubog siya sa lanay, na dati niyang
quinatutungtuñgan.
Hindi co iisaisahing salitain ang lahat nang cabañgauang guinaua ni
Próspero doon sa Maynila, at mapapacahabang totoo itong aquing
casulatan, caya lalactauan co ang marami, at sasabihin co lamang na si
Próspero,i, nagtumira nang apat na taon sa Maynila, at liban sa
naunang taon, ay uala na sa caniyang loob ang pag-aaral, cundi ang
pagmamalibog: na hindi man pinaquiquingan niya ang pañgañgaral at
pagbabala sa caniya nang caniyang _catedrático_, at cung caya
nagcaroon siya nang _nota_ nang _reprobado_ na tatlong taong
sunod-sunod. At bucod dito,i, nagcautang siya nang maraming
calapastañganan, na linilisan cong talaga. Ñguni,t, itong mañga
casalanan niya, ay hindi lamang hindi pinamamalayan niya sa caniyang
magulang at mañga camaganac, cundi bagcus ay sari-saring paraan at
susong-suson na cabulaana,t, casinoñgalingan ang caniyang guinamit,
nang houag baga mahalata nila ang masama at cahabag-habag na calagayan
niya. At gayon din ang caniyang guinaua, nang houag siyang cagalitan
nang magulang dahilan sa hindi _pagvavacasion_ niya dito sa Tanay nang
dalauang tauong magcasunod.
Datapoua,t, palibhasa,i, sa ating Pañginoon Dios ay ualang sino, at
palibhasa nama,i, ang lahat na mañga bagay-bagay dito sa mundong
maraya,i, may catapusan; ay dumating din cay Próspero ang tadhanang
arao, at dinaquip siya nang Justicia, at piniit sa bilangoan, dahilan
sa mañga utang, at iba,t, ibang mañga cabaliuang guinaua niya sa
Maynila.
Itong lahat nang ito,i, nagcataon sa catapusan nang icapat na taong
magmula nang si Prospero,i, nag-aaral sa Maynila at casalucuyang
siya,i, inaantay nang caniyang magulang dito sa Tanay, alinsunod sa
caniyang pangaco, na siya,i, paririto at _magvavacasion_ dini sa
caniyang bayan.
Calumbay-lumbay ang nangyari sa mag-anac ni cabezang Dales dahilan
dito. Tinangap nila ang isang sulat ni Próspero, at doon itinutucoy
niya ang arao nang pag-alis niya sa Maynila, na patuñgo rito.
Malaqui ang toua nilang lahat nang mabalitaan nang ganoon, subali,t,
ang toua ni cabezang Angi, nang matanto niya ang napalaman sa sulat ni
Próspero, ay lumalo na di hamac sa lahat, palibhasa,i, mayroon nang
tatlong taong di nasisilip-silip niya ang muc-ha nang caniyang
caibig-ibig na anac, at _gustong-gusto_ niyang maquita. Caya dala nang
malaquing toua niya,t, nasang maquita ang caniyang anac, ay
pinasalubuñgan niya si Próspero nang isang matuling at mariquit na
cabayo doon sa Cainta, niyon ding arao na itinucoy ni Próspero sa
caniyang sulat.
Nang magcaganito,i, nag-aantay ang magasaua ni cabezang Andrés, pati
ni Felicitas nang pagdating nang canilang anac at capatid, at handa na
ang caniyang pagcain pati bihisan. At sa di dumarating-dating nang
_macaanimas_ na, ay namamalisa silang lahat, at pinag-uusap-usapan
nila ang dahilan nang gayong pagcaluat, at ang uica nang isa.
--¡Baca, nahulog si Próspero sa cabayo!
--¡Baca, hindi nacaquita siya nang bangca! ang sagot nang isa.
--¡_Seguro_,i, guinabi siya sa Taytay ó sa Binañgunan caya, at doon na
siya,i, matutulog, at mag-aantay nang sicat nang liuayuay, ang uica
naman nang isa.
Ganoon nang ganoon ang pinagsasalitaan at pinag uusapan nilang
mag-anac, na hindi nagcacaisa ang canilang caisipan at narito na ang
isang _oficiales_, na nangagaling sa Tribunal, at may tañgang isang
_oficiong_ sulat nang _Sr. Alcalde mayor_ sa Maynila, na ang lamán ay
ganito: cung sa uicang tagalog:
Gobernadorcillo sa Tanay.--Pagtangap ninyo nitong _órden_ ó cautusan,
ay papaharapin ninyo dito sa _Alcaldia mayor_ ang dalauang catauo, na
si D. Andrés Baticot at si doña Maria Dimaniuala ang mañga ñgalan,
nang sila,i, macasagot sa _sumariang_ guinagaua dito sa _Juzgado_,
_contra_ sa canilang anac na si Próspero Baticot dahilan sa mañga
utang at ibang mañga capañgahasan.--Tuparin ninyo agad itong utos na
ito at ipatanto sa aquin ang catuparan.--_Alcaldia mayor_ sa.... sa
icatlong arao nang buan na Junio nang taong 18...--Erizo.
Catacot-tacot ang pag-iiyacan at caguluhan nilang lahat nang matanto
nila ang cahulugan niyong sulat nang _Sr. Alcalde mayor_. Ualang
naalaman gauin, ualang naalaman sabihin.
Dinaluhan sila nang capitbahay at nang ibang tauong nacariñgig nang
mañga sigauan nila, at hindi mapalagay-lagay ang canilang loob,
pañgaralan man sila nang mañga uicang caalio-alio.
Di tuloy cumain nang hapunan, at di nahiga sila nang caunting _oras_
man lamang niyong magdamag na yaon. At nang quinabucasan nito ay
ipinagtagubilin ni cabezang Andrés ang caniyang pamamahay at ang
caniyang anac na si Felicitas sa isang capatid niya, na si Juez na
Godio ang ñgalan, at lumacad na silang mag-asaua, na patuñgo sa
Maynila.
Di co man sabihin, acala co,i, mapaguauari rin nang sino mang bumabasa
nitong aquing casulatan ang cadalamhatian nang loob at casicpan nang
dibdib nang mag-asaua ni Dales sa canilang paglacad. Uala silang ibang
nasa, cundi ang macarating silang agad sa Maynila, nang maquita nang
canilang sariling mata, nang mariñgig nang canilang sariling taiñga,
sa catagang uica: nang maalam nila ang totoong calagayan at ang mañga
bagay-bagay na casalanan nang canilang anac na si Próspero. Caya uala
sa canilang loob ang gutom at ang pagod. Sila,i, nagugutom nga,t,
napapagod pa, ñguni,t, hindi nila inaalumana itong mañga hirap na ito,
at ga hindi nila dinadamdam. Isa lamang ang iquinaiinip nila, ang
calayuan baga nang linalacaran nilang daan; sapagca,t, gaua nang
malaquing pagnanasa nilang dumating sa Maynila, ay minamalayo nilang
totoo ang dati-dati ay minamalapit nila.
Cung sasaysayin co ang lahat na nangyari sa naturang mag-asaua doon sa
Maynila, at ang lahat na naisipan nila, at ang lahat na dinamdam at
iquinahirap nang canilang calooban, ¡Ay ina co! hindi matatapos-tapos
itong aquing salita. Subali,t, palibhasa,t, ang naguing ugali co sa
aquing mañga pagsasalita, ay houag gumamit nang maraming uica cung
isasaclao co rin lamang sa caunti; at palibhasa,i, masama rin naman,
cundi co salitain ang nangyari sa mag-asaua ni Angi doon sa Maynila,
ay ito na ang talaga cong sasabihin sa tipid na uica:
Nang humarap ang mag-asaua ni cabezang Andrés sa Hocom, sa _Sr.
Alcalde mayor_ baga; at nang nariñgig nila sa bibig nang nasabing _Sr.
Alcalde_, ang dami nang pinagcacautañgan ni Próspero; at ang capal
nang salaping caniyang inutang, sampon nang ibang cabalia,t,
capañgahasang guinaua niya, ay natilihan silang totoo, at
caunting-caunting naboual at nanhimatay na capoua.
Datapoua,t, palibhasa,i, magulang ay nagpacatibay sila nang loob; at
nang houag bagang mapahamac na lalo ang canilang anac, cahima,t,
macasalana,t, palamara; ay nañgaco sila sa _Sr. Alcalde_, na sila,i,
magbabayad nang lahat nang utang nang canilang anac pati nang mañga
_perjuiciong_ guinaua niya.
Naglagay sila nang fianzang hinihingi sa canila nang _Sr. Alcalde_, at
hinañgo nila tuloy sa cárcel si Próspero, at capagcaraca,i, ipinagsama
nila sa bangca, at sumuba silang tatlo dito sa Tanay.
Nang maguing dalauang lingong magmula nang pagharap nina Dales sa _Sr.
Alcalde_, ay may dumating dito sa Tribunal, ang isang mahigpit na
órden sa Maguinoong Capitan, na ang iniuutos baga doon, ay pacatantoin
niya sa magulang ni Próspero Baticot, na sila,i, magdala ó magpadala,
agad agad, sa _Juzgado_ sa _Maynila_ nang ganoong salapi, (hindi co
maalaala ñgayong oras na ito, cung magcano ang lahat, subali,t,
matatandaan cong maigui, na macapal na totoo,) at cung sacali,t, hindi
sila magbayad ó macabayad nang nasabing _cantidad_, ay gapusin nang
Maguinoong Capitan ang mag-asaua ni Dales, pati anac nila na si
Próspero at ipaluas niya sa Maynila casama nang isang _oficiales_ at
mañga _cuadrillero_. At nang houag anang utos, magcacahalang ang
anomang cataonan, ay _embargohin_ niya capagdaca ang lahat nang
pag-aari ni don Andrés Baticot pati nang sa caniyang asaua na si doña
Maria Dimaniuala.
Ipinatanto nang Maguinoong Capitan cay cabezang Dales itong utos na
ito, at hindi cumibo si Andrés, cundi itinuñgo ang ulo, at ang uica,i,
siya,i, sunod-sunuran sa utos nang mañga Puno. Subali,t, nang aalis
na ang aming Maguinoong Capitan, ay ipinamanhic ni cabezang Andrés sa
caniya, na cung mangyayari sa caniyang loob, ay houag bagang
_ipaembargo_ niya muna ang canilang pag-aari, at siya,i, magbabayad at
magbabayad nang lahat na ualang culang.
Pagcaalis nang Maguinoong Capitan, ay binilang ni Andrés ang salaping
natatabi sa bahay at sa di umaabot nang calahati man lamang sa
pagbabayad nang mañga utang, at ibang mañga _perjuiciong_ sinabi sa
canila nang _Sr. Alcalde_, ay ipinagbili niya ang canilang mañga
hayop, at mañga palayang iba, na ualang natira sa canila, cundi
tatlong calabao lamang, at caunting lupang bubuquirin.
Pagcaipon ni cabezang Dales nang _hustong_ salapi, ay iniluas niya sa
Maynila, at binayaran niya ang mañga utang na lahat, at umoui na siya
dito sa Tanay.
Magmula niyon, ay nasira ang capayapaan sa sangbahayan nina cabezang
Angi. Totoo ñga na hindi sila nagcacasiraan, at hindi naman sila
nagtataniman; subali,t, sa loob man lamang, ay nagsisisihan silang
lahat, dahilan sa nangyari, at nagtuturu-turuan nang casalanan nang
isa,t, isa.
At saca, paglibhasa,i, dati-dati ay maguinhaua ang canilang tayo, at
ñgayo,i, mahirap na, ay ga quinucutcot ang calooban nang isa,t, isa
nang pag-aalaala nang canilang dating calagayan, at tila sumasama at
tumatabang ang canilang loob, na cung minsa,i, tumutulo pa ang luha sa
canilang mata. At cung caya ang uica co cañgina,i, nasira ang canilang
capayapaan.
Nang mangaling si cabezang Andrés sa Maynila, nang macabayad na sa
nasabing mañga utang, ay tinauag niya si Próspero, at pinañgusapan
niya sa harap ni cabezang Angi at ni Felicitas nang ganito:
Proper, malalaquing totoo ang _perjuicio_ at casiraang guinaua mo sa
magulang mo,t, capatid. Hindi lamang naualan tayo nang pag-aari, cundi
puri natin ay cacalat-calat sa bibig nang tauo. Ipinatatauad namin sa
iyo itong lahat nang ito, datapoua,t, ipinamamanhic din namin sa iyo,
na mula ñgayon, at magpumilit cang tumalicod sa masasamang ugaling
pinag-aralan mo sa Maynila; mag-asal ca na nang asal _cristiano_, at
tumulong ca sa amin sa paghanap nang pagcabuhay. Mahirap man tayo
ñgayon, ay hindi tayo mauaualan nang macacain at nang pananamit natin,
sa pamamaguitan nang tulong at aua nang Pañginoon Dios, cung tayo,i,
masisipag sa _trabajo_. Malaqui ang aua at pag-ibig ipinaquita namin
sa iyo, Proper, caya gantihan mo rin cami nang capoua aua at nang
capoua pag-ibig. Ito lamang ang hinihingi namin sa iyo; subali,t,
magiñgat ca rin, Proper, at houag mo acong biguian uli nang dahilan sa
pagpaparusa sa iyo, sapagca,t, cung magcagayon, ay lulubusin co na.
Pinaquingan ni Próspero itong pañgañgaral at pagbabala sa caniya nang
caniyang amba, at humiñgi siyang tuloy nang tauad sa magulang at
capatid, at ipinañgaco pa niya, na hindi na siya gagaua uli nang
anomang icagagalit nila ó icasasama nang loob.
Nang ito,i, matapos, ay nagsapol sila nang bagong buhay, sa macatouid:
buhay nang mahihirap, at hindi na sila mayaman. ¡Subali,t, cataca-taca
itong mag-anac ni cabezang Andrés! ¡Mahihirap man sila ñgayo,y, hindi
ninyo mahahalata ang canilang cahirapan!
Dati sila,i, masisipag at mababait, na parang sinabi co sa itaas; caya
nang sila,i, datnan niyong sacunang sinalita co na; ay ualang
catiguil-tiguil sila.
Si cabezang Dales casama ni Próspero ay gumagaua sa buquid, sa bundoc
ó sa bayan, na ualang tahan.
Si cabezang Angi ay nagbibigas ó lumalala nang banig.
Si Felicitas naman, dati-dati ay hindi nananaog sa bahay, cundi sa
pagparoon sa simbahan, ó sa ibang bagay na totoong cailangan, ay
gumagaua ñgayon nang sari-saring luto at pagcain, at itinitinda,t,
ipinagbibili niya sa _plaza_, umaga,t, hapon. Caya hindi sila,i,
nauaualaan nang anomang cailañgan, at ang canilang lagay ñgayo,i,
nagcacaparis din, (cung sa tiñgin nang tauo), sa dati nilang
calagayan.
At sa catunayan, ay magtanong cayo sa canino man dito sa bayan, at
asahan ninyo, na hindi sasabihin sa inyo baga, na ang mag-anac na
cabezang Dales ay mahihirap, cundi ang isasagot sa inyo, na sila,i,
maguinhauang tauo, at mayayaman.
Ñguni,t, ¡oh carupuca,t, caiclian nang mañga bagay-bagay dito sa
mundong maraya! Ang paimbabaong caguinahauaha,t, capayapaan nang
mag-anac ni cabezang Andrés, ay hindi natagal.
Si Próspero, na nararatihan na sa mañga layao nang catauoan, ay
nabibigatan siyang totoo ñgayon at nahihirapan sa pag-aararo, sa
pagtaga nang cahoy at cauayan, sa pagpaparagos, at sa iba,t, ibang
_trabajong_ caraniuang gauin nang caniyang ama na si cabezang Dales.
Caya, nang maguing dalaua ó tatlong lingong magbuhat nang siya,i,
tumutulong sa caniyang ama sa _pagtatrabajo_, ay dumaing siyang totoo
sa caniyang ina, nang pamamaltos nang camay, nang saquit nang bayuang
at nang pamamanhid nang litid nang boong cataouan niya. Quinauaan siya
ni cabezang Angi, pinaligpit niya sa bahay, at ipinagamot sa mañga
_mediquillo_ dito sa bayan.
Nang magcagayon ay naaua naman si cabezang Dales sa caniyang anac, at
hindi lamang hindi ipinagsama niya sa _trabajo_, cundi bagcus, ay
ipinagtagubilin sa mahigpit cay cabezang Angi, na ipagamot sa mañga
_mediquillo_, at alagaan niyang maigui.
Datapoua,t, pag naguing iilang arao, at nang mapagmasdan ni Dales, na
ang caniyang anac, ay hindi gumagaling-galing, cung sa _pagtatrabajo_;
ñguni,t, maigui at malacas siya, cung sa pagligao at paggala, ay
nagalit na di hamac, at pinaguicaan tuloy si Próspero nang masasaquit
na uica.
Sumama uli si Próspero sa caniyang amba sa _pagtatrabajo_, subali,t,
hindi niya panañgatauoanan, at hindi man inaalumana niya ang paggaua,
cundi nagdadahi-dahilan siyang palagui nang sari-sari, gaua lamang
nang caniyang catamaran at masamang ugali.
Uala siyang cacusa-cusa nang munti man, at nang sabihin co nang
biglang sabi; ay hindi siya gagaua nang ano-anoman, cundañgan ang
mahigpit na lagay niya, at ang catacutan niya sa caniyang amba.
Itong lahat nang ito,i, pinagmamasdan ni cabezang Andrés, at cahima,t,
iquinagagalit niyang totoo, ay pinipiguil na maigui ang caniyang
calooban, at hindi niya pinag-uicaan ang caniyang anac nang anomang
uicang may cahalong galit, cundi pinañgañgaralan niyang banayad na
banayad, mangyari lamang mabago ang caniyang loob at ugali. Subali,t,
baga man napaoo nang napaoo, at napapaayon nang napapaayon ang
palamarang Próspero sa mañga pañgañgaral nang caniyang amba, ay cung
sa gaua,i, hindi rin binabago niya ang caniyang masamang ugali, cundi
ang caniya lamang ay siyang sinusunod.
Dahilan dito,i nagdadalamhating palagui ang loob ni Dales, at
lalong-lalong naragdagan itong cadalamhatian nang caniyang loob, nang
mabalitaan niya, ang mañga cabaliuang guinagaua ni Próspero sa mañga
babayi, at ang mañga pagcacautang-utang niya cung saan-saan.
- Writer
